Jak Habsburgowie trafili do Żywca

Żywiec przez wieki należał do rodzin szlacheckich: Komorowskich, a potem Wielopolskich. W 1838 roku Adam Wielopolski, który nie radził sobie z ubożeniem majątku, wystawił państwo żywieckie na sprzedaż. Kupił je książę cieszyński, arcyksiążę Karol Ludwik Habsburg, i włączył do Komory Cieszyńskiej, czyli zarządu rozległych dóbr habsburskich na Śląsku Cieszyńskim. W tym samym roku rozpoczęto budowę letniej rezydencji w Cieszynie, dziś znanej jako Pałac Myśliwski Habsburgów. Księstwo cieszyńskie razem z galicyjskim państwem żywieckim należało do jednych z najbardziej dochodowych majątków szlacheckich w Austrii.

Habsburgowie zostawili w Żywcu wyraźny ślad w układzie miasta. Przebudowali zamek w duchu historyzmu, a jego zachowaną do dziś elewację zaprojektował Karol Pietschka. Na zespole zamkowym stanął też neoklasycystyczny pałac, zwany Nowym Zamkiem, wzniesiony w latach 1893-1895 i rozbudowany w latach 1906-1910. Park przekomponowano w stylu angielskim. Dziś dawne siedziby rodu odwiedza się w parku zamkowym: Muzeum Miejskie mieści się w Starym Zamku od 2005 roku, a obok stoi Park Miniatur z modelami zabytków Podbeskidzia, włączony do projektu Od Komorowskich do Habsburgów.

Starszą warstwę dziejów pokazuje zamek na Grojcu. Według Jana Długosza w 1477 roku wojska Kazimierza Jagiellończyka zdobyły zamki Komorowskich, a miasto rozwijało się u stóp tego wzgórza wokół rynku lokacyjnego.

Browar z 1856 roku

W 1856 roku z inicjatywy arcyksięcia Albrechta Fryderyka Habsburga na południowych krańcach Zabłocia powstał Browar Arcyksiążęcy. O lokalizacji zdecydował dostęp do górskiej wody spod masywu Skrzycznego. Browar od początku warzył piwo jasne metodą fermentacji dolnej, nowoczesną jak na owe czasy, w odróżnieniu od dawnych browarów folwarcznych, które stosowały fermentację górną. Muzeum browaru dodaje, że Albrecht Fryderyk stworzył Żywiecką Szkołę Piwowarską, zatrudniając mistrzów z Cieszyna, Czech i Austrii, dzięki czemu pod koniec XIX wieku warzono tu lagera, a także portera, bocka i piwo marcowe. W 1881 roku zaczęto produkować ciemne piwo Porter.

Po śmierci Albrechta w 1895 roku majątek odziedziczył Karol Stefan, według muzeum browar prowadził on przez 38 lat. Kupił nowoczesne wyposażenie, zainstalował oświetlenie elektryczne i nabył wagony kolejowe. Bocznica kolejowa, zbudowana w 1891 roku, dała zakładowi bezpośrednie połączenie z kolejami europejskimi. W 1933 roku największą część dóbr, razem z browarem i zamkiem, odziedziczył syn Karola Stefana, Karol Olbracht, który zarządzał browarem do 1939 roku. Neorenesansowe zabudowania browaru, wzniesione pod koniec XIX wieku, wymienia się dziś wśród zabytków miasta.

Wojna i koniec habsburskiej epoki

Dla żywieckich Habsburgów wojna oznaczała utratę majątku. Karol Olbracht był pułkownikiem Wojska Polskiego. 9 listopada 1939 roku został aresztowany, a odmowa podpisania niemieckiej listy narodowościowej, czyli Volkslisty, kosztowała rodzinę majątek. Browar pod zarządem niemieckim nazywał się Beskidenbrauerei Saybusch. Według muzeum Niemcy nie zmienili polskich receptur, bo uznali je za dobre, a wiosną 1945 roku zaminowali piwnice. Pracownicy mieli przeciąć kable łączące ładunki wybuchowe i w ten sposób uratować zakład. Według innej wersji zaminowano wtedy też zamek i pałac, a kable uszkodziły oddziały konspiracyjne Armii Krajowej. W 1945 roku Habsburgowie utracili majątki ostatecznie.

Alicja Habsburg, żona Karola Olbrachta, pochodziła ze Szwecji i była uczestniczką polskiej konspiracji w czasie okupacji. W 1946 roku odznaczono ją Krzyżem Walecznych. W Parku Zamkowym stoi dziś Ławeczka Alicji Habsburg, brązowa rzeźba Bronisława Krzysztofa odsłonięta w 2012 roku, w której można przysiąść obok postaci naturalnej wielkości. Karol Stefan Habsburg, jej teść, ogłosił w 1907 roku polskość rodziny i jako pierwszy Habsburg nauczył się polskiego, a jego kandydatura na króla Królestwa Polskiego w czasie I wojny światowej nie doszła do skutku. Jedno z dzieci Karola Olbrachta, Maria Krystyna, wróciła także do Żywca w 2000 roku i zamieszkała w Nowym Zamku.

Muzeum w piwnicach i tańcząca para

Muzeum Browaru Żywiec otwarto 9 września 2006 roku w wykutych w skale piwnicach leżakowych najstarszej części browaru, z okazji 150-lecia zakładu. Ekspozycja ma 18 sal na około 1600 metrach kwadratowych i prowadzi od składników piwa i makiety browaru, przez rekonstrukcje XIX-wiecznego Żywca (pracownię architektoniczną, zakład bednarski, drukarnię i galicyjską karczmę), po salę w stylu art déco i okres socjalizmu. Zwiedzanie kończy się w sali degustacyjnej. Muzeum należy do Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego, ma tytuł Gwiazdy Techniki i od 2010 roku jest punktem kotwicznym Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego. Zwiedzanie wymaga wcześniejszej rezerwacji terminu.

Jedna z opowieści w muzeum dotyczy etykiety z tańczącą parą w strojach krakowskich. Według muzeum browaru piwo eksportowe Żywiec Jasne Pełne warzono od 1956 roku, a etykietę zarejestrowano w 1959 roku jako pierwszy po II wojnie światowej znak towarowy polskiego piwowarstwa. Według innych źródeł produkcję tego piwa rozpoczęto w 1955 roku. Legenda głosi, że strojów krakowskich oczekiwał amerykański importer, któremu Polska kojarzyła się z Krakowem.

Szlaki habsburskie poza centrum

Ślady rodu prowadzą poza śródmieście. W Żywcu wytyczono Szlak im. Żywieckich Habsburgów, pętlę z placu przy kościele św. Maksymiliana Kolbego w Oczkowie przez Stary Groń i Kościelec na Jaworzynę. Habsburgowie byli też zapalonymi myśliwymi: Pałacyk Myśliwski Habsburgów w Wiśle to drewniany dworek w stylu tyrolskim z lat 1897-1898, zbudowany na polanie Przysłop pod Baranią Górą. Po I wojnie światowej mieściło się w nim schronisko, a od 1987 roku obiekt, przeniesiony wcześniej do centrum Wisły, jest siedzibą oddziału PTTK.