Bielsko-Biała jest w Polsce znana z bajek: to tu powstały Bolek i Lolek, Reksio i Porwanie Baltazara Gąbki. Dziś bohaterów tych filmów spotkać można na ulicach w formie brązowych pomników, a historię wytwórni obejrzeć w dawnych budynkach studia. Do tego dochodzi teatr lalek z długą tradycją i kilka rzeźb, które opowiadają o mieście inaczej niż kreskówki.

Studio, które zaczęło się w Katowicach

Korzenie Studia Filmów Rysunkowych sięgają 1 września 1947 roku, gdy przy katowickiej redakcji „Trybuny Robotniczej” powstało Eksperymentalne Studio Filmów Rysunkowych. W 1948 roku filmowcy przenieśli się do Wisły, a w listopadzie tego samego roku do Bielska. Od 1952 roku mają stałą siedzibę przy ulicy Cieszyńskiej 24, w willi Rotha, a jako samodzielna instytucja studio działa od 1 stycznia 1956 roku. W ciągu dziesięcioleci powstało tu ponad tysiąc produkcji.

Największą sławę przyniosły dwa seriale. Pierwszy odcinek Bolka i Lolka miał premierę w 1963 roku, a seria wciąż się rozrastała: ma ponad 150 odcinków i dwa filmy pełnometrażowe. Wielka podróż Bolka i Lolka z 1977 roku była pierwszym w Polsce pełnometrażowym filmem animowanym. Rozbieżność źródeł dotyczy lat produkcji: wykaz studia podaje 1963-1986, a inne opracowanie o samym serialu opisuje 23 lata pracy od inicjatywy z 1962 roku, więc granice dat zależą od tego, co liczyć jako początek i koniec.

Reksio narodził się, gdy Lechosław Marszałek zrezygnował z dalszej pracy nad Bolkiem i Lolkiem, bo nie chciał filmów, w których dzieci bawią się bronią. Seria produkowana od 1967 roku, według wykazu studia do 1990, liczy 65 odcinków. Opracowanie o Reksiu dzieli ją na dwa cykle: pierwszy z 52 odcinków zakończył się w 1986 roku, drugi, Reksio i ptaki, powstał w 1987 roku. Wśród innych produkcji studia są Porwanie Baltazara Gąbki z lat 1969-1970 i Pampalini łowca zwierząt.

Szlak bajkowych pomników

Bohaterowie tych filmów stoją dziś w centrum miasta, na szlaku Bajkowe Bielsko-Biała. Pomnik Reksia odsłonięto 3 sierpnia 2009 roku na placyku między ulicami 11 Listopada i Stojałowskiego. Brązowy pies stoi na tylnych łapach i wskazuje fontannę w kształcie jajka przeciętego na cztery części. Według karty portalu autorem jest Jerzy Mikler, a rzeźbę odlał Marek Barteczko.

Pomnik Bolka i Lolka z 19 maja 2011 roku stoi na dziedzińcu przy ulicy Mostowej, obok galerii handlowej. Dwaj chłopcy wskazują palcami globus z zaznaczoną Bielsko-Białą. Do zobaczenia są też postaci z Porwania Baltazara Gąbki: na placu Wojska Polskiego przy dawnym ratuszu stoją Smok Wawelski, Bartolini Bartłomiej herbu Zielona Pietruszka oraz szpieg Don Pedro.

Kulisy powstawania bajki

Historię studia pokazuje Centrum Bajki i Animacji OKO, otwarte 24 maja 2024 roku w nowym budynku połączonym z willą Rotha. Wystawa stała zajmuje dwie kondygnacje i opowiada o historii wytwórni, pisaniu scenariuszy, tworzeniu postaci i teł, technikach animacji oraz pracy nad dźwiękiem. Jest też kino Kreska, które zastąpiło działające w latach 1999-2018 kino Studio. Osoby indywidualne zwiedzają bez przewodnika, oprowadzanie przewidziano dla grup zorganizowanych.

Lalki i sztuka współczesna

Drugim filarem bielskiej bajki jest Teatr Lalek Banialuka, założony w 1947 roku przez plastyków Jerzego Zitzmana i Zenobiusza Zwolskiego. Zespół grał w kilkudziesięciu krajach, a od 1966 roku organizuje Międzynarodowy Festiwal Sztuki Lalkarskiej. Siedziba przy ulicy Mickiewicza 20 powstała w 1934 roku jako żydowski dom kultury imienia Chaima Nachmanna Bialika, a w miejscu placu przed teatrem w latach 1881-1940 stała bielska synagoga.

Obok mieści się Galeria Bielska BWA, wzniesiona w 1960 roku także na miejscu zniszczonej synagogi. To ona w ramach rezydencji artystycznej „Incydenty 2009” zorganizowała powstanie rzeźby Akrobata w parku przy ratuszu: czterometrowy stalowy mężczyzna stoi na głowie na otwartej książce. Rzeźba ma symbolizować ludzi, którzy „stawali na głowie”, by rozwijać przemysł i technikę miasta.

Inne symbole miasta

Bajki nie są jedynymi znakami rozpoznawczymi. Maluch, czyli Polski Fiat 126p produkowany od 1971 roku w Fabryce Samochodów Małolitrażowych, to obok bajek kolejny nowoczesny symbol Bielska-Białej. Prywatne Muzeum Fiata 126p przy ulicy Karpackiej zbiera pamiątki po nim, a odrestaurowany egzemplarz z 1977 roku stoi też na wystawie w Starej Fabryce. Inną niespodzianką jest Pomnik Syrenki z 1954 roku, fontanna wzorowana na warszawskim pomniku, którą Fundusz Społeczny Odbudowy Warszawy ufundował w podziękowaniu mieszkańcom za wkład w odbudowę stolicy.