Stolica województwa buduje się w stali i betonie

Gdy w 1922 roku Katowice weszły w granice Polski, stały się siedzibą autonomicznego województwa śląskiego. Urząd Wojewódzki Śląski był w latach międzywojennych jednym z największych inwestorów w regionie, a miasto potrzebowało gmachów, których wcześniej nie miało. Powstały gmach Sejmu Śląskiego przy ulicy Jagiellońskiej (1924-1929), Syndykat Polskich Hut Żelaznych (1930), budynek Magistratu przy ulicy Młyńskiej (1929-1931), Bank Gospodarstwa Krajowego (1928-1930) i Śląskie Techniczne Zakłady Naukowe. W 1937 roku ukończono gmach rozgłośni Polskiego Radia przy ulicy Ligonia. W 1935 roku rozpisano konkurs na regulację miasta, a wybrany projekt Władysława Czarneckiego i Mariana Spychalskiego zakładał zagęszczenie zabudowy i budowę wieżowców.

W 1936 roku zaczęto też budować gmach Muzeum Śląskiego według projektu Karola Schayera. Latem 1939 roku stał w stanie surowym, a Niemcy rozebrali go w 1941 roku. Dzisiejsze Muzeum Śląskie mieści się już gdzie indziej, na terenie dawnej kopalni „Katowice”.

Pierwszy wieżowiec i Drapacz Chmur

Pierwszą próbą wprowadzenia wysokiej zabudowy był ośmiokondygnacyjny dom dla pracowników Śląskich Technicznych Zakładów Naukowych przy ulicy Wojewódzkiej 23, projektu Eustachego Chmielewskiego, oddany w 1931 roku. Uważany jest za pierwszy wieżowiec wzniesiony w II Rzeczypospolitej.

Najbardziej znanym przykładem jest Drapacz Chmur przy ulicy Żwirki i Wigury, czyli dawny gmach Urzędu Skarbowego, ukończony w 1934 roku. Konstrukcję stalowego szkieletu obliczył profesor Stefan Bryła. Szkielet części wysokiej wykonały warsztaty w Hucie Królewskiej, a po zmontowaniu i spawaniu obetonowano go metodą torkretowania na siatce drucianej. Budowa ruszyła w maju 1930 roku. W momencie ukończenia uchodził za drugi najwyższy budynek w przedwojennej Polsce, po warszawskim Prudentialu. Budynek podzielono na część urzędową z paternosterem, który kursował do 2021 roku, i część mieszkalną dla urzędników. Rejestr zabytków określa jego styl jako modernistyczny.

Źródła rozchodzą się w szczegółach. Hasło o samym budynku mówi o części czternastopiętrowej i sześciopiętrowej oraz o projekcie biura konstrukcyjnego Wydziału Robót Publicznych Urzędu Wojewódzkiego. Zestawienie architektury Katowic podaje siedemnastokondygnacyjny wieżowiec i ośmiokondygnacyjną część biurową, a jako projektanta wymienia Tadeusza Kozłowskiego, przy konstrukcji Bryły. Źródła podają więc różne liczby kondygnacji i różnych autorów projektu.

Film „Budownictwo żelazno-szkieletowe” o katowickim wieżowcu miał premierę 9 lipca 1931 roku w kinie Rialto i był później wyświetlany w całej Polsce. Niedaleko, przy ulicy Plebiscytowej, od 1927 do 1955 roku budowano archikatedrę Chrystusa Króla. To bryła monumentalna, ale jej wnętrza nawiązują stylem dekoracji do art déco.

Po wojnie: socrealizm i nowe centrum

Pierwsze lata po wojnie to socrealizm, który w Katowicach trwał krótko. Jego czołowym przykładem jest Pałac Młodzieży, zbudowany w latach 1948-1951; karta obiektu opisuje go jako połączenie socrealizmu z elementami późnego modernizmu. Po 1956 roku zmieniła się koncepcja Śródmieścia. Zamiast niskiej zabudowy przyjęto luźne zespoły o zróżnicowanej kubaturze z wysokościowcami jako dominantami.

Plan z 1962 roku, autorstwa Zygmunta Majerskiego, Juliana Duchowicza i Wiktora Lipowczana, przewidywał wyburzenie kamienic przy Rynku i budowę nowych gmachów. Powstały dom towarowy „Zenit” (oddany we wrześniu 1962 roku), Dom Prasy z lekką szklaną ścianą kurtynową (źródła podają rok 1963 lub 1964) i dom handlowy „Skarbek” z lat 1971-1975. Dla Rynku to była zmiana charakteru: karta obiektu opisuje, że przestał być placem zamkniętym i na pewien czas stał się rondem komunikacyjnym.

Superjednostka, rondo i Spodek

Przy alei Korfantego stanęła Superjednostka, blok mieszkalny projektu Mieczysława Króla, budowany w latach 1966-1970 (źródła podają też okresy od 1964 do 1972). Ma 187,5 metra długości, stoi na 72 żelbetowych filarach w kształcie litery V i liczy kilkaset mieszkań. W chwili ukończenia uchodziła za największy budynek mieszkalny w Polsce, aż do oddania gdańskiego Falowca w 1973 roku. Gdy we wrześniu 1967 roku prezydent Francji Charles de Gaulle spacerował po Katowicach, porównał ją do bloku Le Corbusiera w Marsylii. Zalicza się ją do brutalizmu, choć jest uboższą wersją francuskich realizacji.

W połowie lat 60. wytyczono rondo, które później nazwano imieniem Jerzego Ziętka, a obok w latach 1964-1971 zbudowano Spodek. Projekt wyłoniono w konkursie z 1960 roku, a głównym konstruktorem był Wacław Zalewski. Dach rozpięto na 120 stalowych żebrach i linach; był to jeden z pierwszych na świecie obiektów w koncepcji tensegrity.

Na tym samym rondzie w latach 1965-1974 stanął wieżowiec Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych, projektu Jerzego Gottfrieda, wysoki na 80 metrów. Zamierzeniem architekta było nawiązanie do kompleksu Kongresu Narodowego w Brasílii Oskara Niemeyera. Rozebrano go w latach 2014-2015, a w jego miejscu stanęły biurowce .KTW.

Dworzec z kielichami

Najgłośniejszą stratą był dworzec główny. Konkurs SARP rozstrzygnięto w 1959 roku, a wygrał go warszawski zespół architektów zwanych Tygrysami. Budowę całego kompleksu, z peronami i przejściami podziemnymi, ukończono w 1972 roku. Pod gmach rozebrano kwartał eklektycznych kamienic przy ulicach 3 Maja, Młyńskiej i Stawowej.

Dworzec miał 140 metrów długości i 53 metry szerokości. Strop górnej hali podtrzymywało szesnaście betonowych kielichów, których użycie wynikało z ekspertyz górniczych. Budynek uchodził za najlepszy w Polsce przykład brutalizmu. Pomysł jego wyburzenia podzielił jednak architektów i mieszkańców: krytycy uważali budynek za niefunkcjonalny, źle wkomponowany w otoczenie i przytłaczający dziewiętnastowieczną zabudowę. Kapitalny remont planowano na 2008 rok, jednak zapadła decyzja o rozbiórce hali.

Rozbiórkę rozpoczęto 22 grudnia 2010 roku, a ostatni, szesnasty kielich wyburzono 11 stycznia 2011 roku. Nowy dworzec oddano 29 października 2012 roku. Zaprojektowała go francuska pracownia Sud Architectes, a hala ma szesnaście zrekonstruowanych żelbetowych kielichów o chropowatej powierzchni, więc dawna forma wróciła w odtworzonej postaci. Przy dworcu otwarto Galerię Katowicką.

Modernizm w sąsiedztwie dzisiejszych gmachów

Na tle tych budynków łatwiej czytać późniejszą architekturę. Strefa Kultury powstała na terenie zlikwidowanej kopalni „Katowice”, gdzie stoją dziś siedziba NOSPR z ceglaną fasadą i wspomniane Muzeum Śląskie. W Śródmieściu działa kampus Uniwersytetu Śląskiego, który według karty obiektu łączy modernistyczne gmachy z lat 60. i 70. z nowszymi budynkami, na przykład Centrum Informacji Naukowej i Biblioteką Akademicką. Krótka dominacja postmodernizmu, której przykładem jest Biblioteka Śląska z lat 1990-1997, szybko ustąpiła na nowo interpretowanym formom funkcjonalizmu, wywodzącym się z tradycji międzywojennej.