Cmentarz żydowski w Tarnowskich Górach

Cmentarz żydowski w Tarnowskich Górach przy ulicy Gliwickiej 66 to nekropolia założona na początku XIX wieku, wpisana do rejestru zabytków w 2021 roku. Zachowało się na niej około 450 macew i dom przedpogrzebowy z końca XIX wieku.

Założenie cmentarza

Gmina żydowska w Tarnowskich Górach powstała w 1815 roku, a zgodę starosty bytomskiego na cmentarz wydano w 1821 roku. Pierwszy pochówek, Markusa Runkla, odbył się 17 marca 1822 roku. Pierwszą pochowaną mieszkanką miasta była Johanna Poppelauer, 30 lipca 1822 roku. Ostatni znany z nazwiska pochówek, Simona Böhma, miał miejsce 14 lipca 1938 roku, a pochówki ustały całkowicie w latach 70. XX wieku.

Nagrobki i dom przedpogrzebowy

Cmentarz miał około 0,18 ha, a w 1878 roku powiększono go do około 0,62 ha. Składa się z trzech kwater; około 241 macew stoi w pierwotnym układzie. Najstarsze stele są piaskowcowe, z napisami wyłącznie hebrajskimi, późniejsze naśladują formy cmentarzy chrześcijańskich i mają napisy po hebrajsku i niemiecku lub tylko po niemiecku, a dwa kamienie są polskojęzyczne. Zamożniejsze rodziny stawiały granitowe i marmurowe nagrobki.

Mały dom przedpogrzebowy powstał w 1874 roku według projektu Adolfa Goerkego; obecny budynek z 1894 roku zaprojektował Johannes Kindler. Ma salę obrzędową, kostnicę z pomieszczeniem do rytualnego obmycia zmarłych i mieszkanie dozorcy. Zachowały się fragmenty malowideł ściennych i część witraży oraz tablica z kadyszem na północnej ścianie.

Zniszczenia i opieka

W czasie II wojny światowej cmentarz został w większości nieuszkodzony. Po 1945 roku przejęło go państwo, a zaniedbanie doprowadziło do ruiny: wiele nagrobków zniszczono lub skradziono. W latach 1982-1998 teren zabezpieczało Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej. Dach nad główną salą rozebrano w 2007 roku z powodu stanu technicznego, w 2010 roku cmentarz przejął powiat, a w 2011 roku opiekę powierzono Tarnogórskiej Fundacji Kultury i Sztuki. Od 2020 roku miejsce chroni i udostępnia stowarzyszenie Gliwicka 66, a mur odnowiono w 2023 roku.

Niedaleko leży synagoga w Tarnowskich Górach, odległa o niecały kilometr.

Praktycznie

• Adres: ul. Gliwicka 66, Tarnowskie Góry.
• Teren otacza mur z cegły i kamienia z dwiema żeliwnymi bramami od zachodu.
• Zasady wejścia podaje stowarzyszenie Gliwicka 66; cmentarz jest miejscem pamięci, więc obowiązuje ciche zachowanie.