Cmentarze i pomniki

Cmentarze i pomniki na Śląsku: zabytkowe nekropolie, kirkuty i pomniki, od Cieszyna po Częstochowę. Kilkaset miejsc do zobaczenia w ciszy.

To przegląd cmentarzy, kirkutów, rzeźb i pomników z całego województwa śląskiego. Obok starych nekropolii katolickich, ewangelickich i komunalnych są tu cmentarze żydowskie, kwatery wojenne, ławeczki znanych postaci i figury, które służą mieszkańcom za punkty spotkań. Część miejsc jest czynna, więc obowiązują tam zasady zwykłego cmentarza.

Które cmentarze na Śląsku są najstarsze i najciekawsze?

Najstarszym w tym zestawieniu jest Stary Cmentarz Żydowski w Cieszynie z 1647 roku. Z cmentarzy katolickich najdłużej istnieje Cmentarz św. Rocha w Częstochowie, czynny od 1641 roku, z barokowym kościółkiem i kwaterami powstańców oraz ofiar wojen. Dalej są nekropolie z XIX wieku: komunalne, parafialne i wielowyznaniowe.

W Cieszynie obok kirkutu leży Cmentarz Komunalny przy ulicy Katowickiej, największy w mieście, uruchomiony w 1891 roku i wpisany do rejestru zabytków. Ma 6,94 hektara, Grób Zasłużonych i kwatery wojenne. W Częstochowie, na niewielkim wzgórzu na północ od centrum, rozciąga się Cmentarz Kule założony w 1882 roku, z kaplicami grobowymi i kwaterami wojennymi. Obie nekropolie są czynne, więc zwiedzanie ogranicza się do spokojnego spaceru alejami.

W Bytomiu ciekawy jest Cmentarz Mater Dolorosa przy ulicy Piekarskiej, założony w 1868 roku, z neogotycką kaplicą, kaplicami grobowymi i nagrobkami zasłużonych bytomian. Katowice mają cmentarz przy ulicy Sienkiewicza z 1911 roku, z modernistyczną kaplicą, gdzie spoczywają Wojciech Kilar i Henryk Mikołaj Górecki. Pozostałe miejsca miasta zebrano na stronie Cmentarze i pomniki: Katowice, a w samym centrum na stronie Cmentarze i pomniki: Śródmieście.

Co zobaczyć w Cieszynie, Bielsku-Białej i Częstochowie?

W każdym z tych trzech miast nekropolie leżą tak blisko siebie, że wystarczy jedno popołudnie. Cieszyn ma dwa miejsca z różnych epok: kirkut z 1647 roku i cmentarz komunalny z 1891 roku, który zastąpił starszy cmentarz przy kościele św. Jerzego z 1884 roku. Dzięki temu w jednym mieście widać dwa różne rozdziały dziejów pochówku.

W Bielsku-Białej obok cmentarza żydowskiego w Aleksandrowicach działa największa nekropolia miasta: Cmentarz Komunalny w Kamienicy z około dwudziestoma tysiącami grobów. Częstochowa daje trzy miejsca. Na cmentarzu Kule jest około tysiąca nagrobków sprzed 1939 roku, na Cmentarzu św. Rocha stoi barokowy kościółek, a kirkut przy ulicy Złotej w dzielnicy Dąbie sąsiaduje z terenem huty.

Jakie cmentarze są w Gliwicach i jak je połączyć w jedną trasę?

Gliwice mają cztery miejsca, które łatwo połączyć w jedną wyprawę: trzy nekropolie i lew przed Willą Caro. Zebrano je na stronie Cmentarze i pomniki: Gliwice.

Cmentarz Hutniczy przy ulicy Robotniczej w dzielnicy Politechnika założono w 1808 roku przy Królewskiej Odlewni Żeliwa. To niewielka, wielowyznaniowa nekropolia, którą od 2002 roku odtwarza stowarzyszenie. W Zatorzu leży Cmentarz Lipowy z 1885 roku, na powierzchni około 6 ha, z kwaterami wojennymi i grobem 56 dzieci. Największy jest Centralny Cmentarz Komunalny przy ulicy Kozielskiej z lat 1920-1927, na planie krzyża łacińskiego, z mogiłami ofiar marszu śmierci. W samym centrum, przed Willą Caro, stoi żeliwny Lew czuwający, odlany w 1824 roku w Hucie Gliwice według projektu Theodora Kalidego.

Gdzie znaleźć cmentarze żydowskie i jak je zwiedzać?

Cmentarzy żydowskich jest w tym przeglądzie ponad dwadzieścia. Dzielą się na czynne, które nadal służą gminie żydowskiej, i nieczynne, zachowane jako zabytki. Wszędzie to miejsca pamięci, więc wejście wymaga skupienia i ciszy.

Czynne są cmentarze w Katowicach, Bytomiu i Bielsku-Białej. Cmentarz żydowski w Katowicach przy ulicy Kozielskiej otwarto w 1869 roku, ma około 1400 nagrobków i pomnik Holokaustu. Cmentarz żydowski w Bytomiu z 1866 roku ma dom przedpogrzebowy i Ścianę Pamięci z macew. Cmentarz żydowski w Bielsku-Białej, założony w 1849 roku w Aleksandrowicach, ma dom przedpogrzebowy z polichromiami.

W Zagłębiu i Częstochowie leżą nekropolie o dużej skali. Cmentarz żydowski w Częstochowie zajmuje około 8,5 hektara i należy do największych kirkutów w Polsce, a znajdują się na nim zbiorowe groby z 1943 roku. Cmentarz żydowski w Czeladzi był wspólną nekropolią gmin żydowskich Czeladzi i Będzina i zachował około 3200 nagrobków wraz z ich fragmentami. W Będzinie na stoku Góry Zamkowej leży Nowy cmentarz żydowski, jedyny z trzech będzińskich, który przetrwał, z około 250 całymi macewami. Kirkut w Zawierciu ma około dwustu nagrobków i dom przedpogrzebowy.

Na południu regionu najlepiej zachowane są cmentarz w Pszczynie z 1814 roku z neogotyckim domem przedpogrzebowym, cmentarz w Żywcu z macewami z XIX wieku, odnowiony w latach 2018-2020, oraz cmentarz w Żorach, najstarsza nekropolia miasta. W Krzepicach kirkut słynie z około czterystu żeliwnych macew. Mniejsze, leśne albo polne kirkuty to Cieszowa, Wielowieś i Janów, ten ostatni z końca XVIII wieku. To osobna miejscowość, a nie katowicka dzielnica Janów-Nikiszowiec. W Pyskowicach, Tarnowskich Górach i Zabrzu znajdziesz kolejne zabytkowe nekropolie: Pyskowice, Tarnowskie Góry z około 450 macewami i Zabrze z około 500 nagrobkami.

Historię tych miejsc opisują artykuły Cmentarze żydowskie Bielska-Białej i Cieszyna oraz Cmentarze żydowskie w Pszczynie, Żorach, Mikołowie, Rybniku i Raciborzu. Pokrewny temat porusza kategoria Miejsca pamięci.

Gdzie są kwatery wojenne i pomniki poległych?

Kwatery wojenne i mogiły to osobna grupa miejsc, rzeczowo opisana w artykule Cmentarze wojenne i mogiły zbiorowe w województwie śląskim. W przeglądzie występują zwykle jako części większych nekropolii.

Kwatery wojenne mają między innymi cmentarz Kule i św. Rocha w Częstochowie, Cmentarz Komunalny w Cieszynie oraz Cmentarz Lipowy w Gliwicach, gdzie w czasie I wojny światowej wydzielono kwatery. Centralny Cmentarz Komunalny w Gliwicach ma mogiły ofiar marszu śmierci, a Cmentarz Komunalny w Bielsku-Białej, czynny od 1978 roku i największy w mieście, pomniki ofiar wojny i zesłańców. W Raciborzu w Parku im. Miasta Roth przetrwały balustrady z ławami po pomniku poległych w I wojnie światowej, który w 1926 roku zaprojektował rzeźbiarz Hans Dammann. Stał on na terenie dawnego cmentarza katolicko-ewangelickiego.

Jakie pomniki, rzeźby i ławeczki warto zobaczyć?

Pomniki na Śląsku to nie tylko tablice i obeliski. Dużą grupę stanowią rzeźby w przestrzeni miejskiej: żeliwne i brązowe lwy, kolumny maryjne oraz ławeczki, na których można usiąść obok bohatera.

Dwa lwy łączy nazwisko projektanta. Poza gliwickim Lwem czuwającym Theodor Kalide jest autorem Lwa śpiącego z 1873 roku, brązowej rzeźby na Rynku w Bytomiu, wpisanej do rejestru zabytków ruchomych. W Raciborzu na środku Rynku stoi Kolumna Matki Boskiej, późnobarokowa kolumna z piaskowca z lat 1725-1727, wotum dziękczynne za koniec zarazy. Na placu Wolności leży głaz narzutowy o masie 42,5 tony, przyniesiony przez lodowiec, pomnik przyrody od 1960 roku.

Ławeczki znajdziesz w kilku miastach. W Częstochowie przy Alei Najświętszej Maryi Panny siedzą poetka Halina Poświatowska z kotem u stóp (odsłonięta w 2007 roku) i aktor Marek Perepeczko (2014). W Dąbrowie Górniczej na placu Wolności jest ławeczka Jimiego Hendrixa z gitarą, autorstwa Adama Szczepańskiego. W Pszczynie na rynku stoi księżna Daisy, czyli Maria Teresa Oliwia Hochberg von Pless, a w Żywcu w Parku Zamkowym Alicja Habsburg.

Dla dzieci najmilszy będzie pomnik Bolka i Lolka w centrum Bielska-Białej, brązowa rzeźba z 2011 roku przy ulicy Mostowej, obok galerii Sfera. Dwie postacie wskazują palcami globus z zaznaczonym Bielskiem-Białą. W Katowicach w Załężu, przy ulicy Gliwickiej 107, stoi niewielka brązowa Cukerzołza, figurka beboczki z tortem i różdżką z cyklu katowickich beboków. Pod Żywcem, w Radziechowach, Golgota Beskidów to droga krzyżowa z rzeźbami prof. Czesława Dźwigaja, prowadząca na wzgórze Matyska ze stalowym Krzyżem Milenijnym na szczycie.

Jak zaplanować wycieczkę po cmentarzach i pomnikach?

Najłatwiej planować ją miastami, bo w kilku ośrodkach jest po kilka miejsc blisko siebie. Częstochowa daje Kule, Cmentarz św. Rocha, kirkut przy ulicy Złotej i dwie ławeczki, a wszystko razem na stronie Cmentarze i pomniki: Częstochowa. Dla tej wycieczki warto też przeczytać artykuł Częstochowa bez pielgrzymki.

Bielsko-Biała ma pomnik Bolka i Lolka, cmentarz komunalny i kirkut w Aleksandrowicach, opisane na stronie Cmentarze i pomniki: Bielsko-Biała. Racibórz łączy Rynek z kolumną, plac Wolności z głazem i park z pomnikiem poległych: Cmentarze i pomniki: Racibórz. Do Sosnowca i Chorzowa prowadzą strony Cmentarze i pomniki: Sosnowiec oraz Cmentarze i pomniki: Chorzów. Jeśli interesują cię opowieści o ludziach, przeczytaj tekst Wojciech Korfanty: od Sadzawek do cmentarza przy Francuskiej, a o gliwickim domu pamięci opowiada artykuł Dom przedpogrzebowy w Gliwicach i Dom Pamięci Żydów Górnośląskich. Kościoły i klasztory, które często leżą obok nekropolii, opisuje kategoria Kościoły i klasztory, a zabytki innego rodzaju zebrano w kategorii Zabytki.

Najczęstsze pytania

Czy na cmentarze można wchodzić bez opłat?

Wstęp na zabytkowe cmentarze i do pomników jest bezpłatny. Na cmentarzach czynnych obowiązują zasady kultury i porządku, a na kirkutach dodatkowo zasady wynikające z tradycji, więc przed wejściem sprawdź, jak dostać się na teren i kiedy jest otwarty.

Który cmentarz na Śląsku jest najstarszy?

Z miejsc opisanych tutaj najstarszy jest Stary Cmentarz Żydowski w Cieszynie z 1647 roku, a wśród cmentarzy katolickich Cmentarz św. Rocha w Częstochowie, czynny od 1641 roku.

Gdzie są największe kirkuty?

Częstochowski kirkut przy ulicy Złotej ma około 8,5 hektara i należy do największych w Polsce. Czeladzki zachował około trzech tysięcy dwustu nagrobków i ich fragmentów, a cieszyński ponad tysiąc pięćset macew.

Które cmentarze żydowskie są czynne?

W województwie czynne są trzy: w Katowicach, Bytomiu i Bielsku-Białej. Pozostałe są zamknięte, ale zachowane jako zabytki.

Gdzie zobaczyć pomniki z dziećmi?

Pomnik Bolka i Lolka w Bielsku-Białej to dobry początek, a w Katowicach można odszukać figurkę Cukerzołzy. Dla starszych dzieci ciekawe będą lwy Kalidego w Gliwicach i Bytomiu.