Atrakcje: Jaworzno

Co zobaczyć w Jaworznie: zalew Sosina, turkusowe wyrobiska w parku Gródek i GEOsferę z parkiem dinozaurów. Prawie dwadzieścia miejsc na wypad.

Jaworzno to miasto na wschodnim skraju aglomeracji, w którym przyroda miesza się z przemysłową przeszłością. Dawne kamieniołomy i piaskownie zamieniono tu w parki, zalew i ośrodek edukacji. W centrum czeka trójkątny rynek z kolegiatą, a w dzielnicach kilka kościołów i miejsc związanych z historią miasta.

Co zobaczyć w Jaworznie w pierwszej kolejności?

Dla większości wycieczek najlepszy jest układ: poranek w centrum, a potem przejazd nad wodę lub do parku Gródek. W Śródmieściu zobaczysz rynek, kolegiatę, muzeum i bibliotekę, a miejsca przyrodnicze leżą poza ścisłym centrum i wymagają dojazdu.

Rynek Główny ma nietypowy, trójkątny kształt, widoczny na planie miasta od stuleci. Wyznaczają go z jednej strony kolegiata, a z drugiej nowoczesny gmach biblioteki. Przed uzyskaniem praw miejskich w 1901 roku było to nawsie, czyli plac w centrum wsi. Remont placu w latach 2012-2013 oddał go pieszym.

Kolegiata św. Wojciecha i św. Katarzyny stoi przy placu Świętego Jana. Murowaną świątynię parafialną wzniesiono w 1532 roku, potem wielokrotnie ją przebudowywano, ostatni raz w latach 90. XX wieku. Wyróżnia ją duży witraż na frontowej ścianie. Od 1997 roku jest siedzibą Jaworznickiej Kapituły Kolegiackiej.

Muzeum Miasta Jaworzna przy ulicy Pocztowej 5 działa od 1972 roku, a od 1986 roku zajmuje dawny budynek pokopalniany. Wystawy opowiadają o dziejach miasta, górnictwie, kulturze Żydów jaworznickich i wiejskiej tradycji okolicy. To dobry wybór na deszczowy dzień, podobnie jak Miejska Biblioteka Publiczna przy Rynku Głównym 17, która od 2007 roku ma nowy gmach, a w nim galerię, kawiarnię i sale kinowe.

Gdzie w Jaworznie na spacer, nad wodę i w przyrodę?

Najciekawsze tereny zielone Jaworzna powstały na dawnych wyrobiskach: dolomitu, piasku i wapieni. Najważniejsze są trzy miejsca.

Arboretum Park Gródek to park gminny w dawnych wyrobiskach dolomitu, z zatopionymi kamieniołomami o turkusowej wodzie, drewnianymi pomostami i punktami widokowymi na skalnych urwiskach. Zbiorniki noszą nazwy Wydra i Orka. Mimo nazwy nie jest to arboretum w ścisłym, naukowym sensie. Park zajmuje wyrobiska po dawnej Cementowni „Szczakowa”.

Sosina to zalew o powierzchni 50 hektarów, powstały w latach 60. XX wieku na miejscu wyrobiska po kopalni piasku. W południowo-zachodniej części działa strzeżone kąpielisko z wypożyczalnią sprzętu wodnego, a wokół wody leży jeszcze 30 hektarów lasów i łąk. W kotlinie Biskupiego Boru to naturalny cel dla rodzin i par.

Rezerwat Dolina Żabnika w dzielnicy Ciężkowice ma 47,99 hektara i chroni dolinę potoku Żabnik z torfowiskami i szuwarami. Jest rezerwatem wodnym, objętym ochroną od 1991 roku, a w 1996 roku uznano go za częściowy rezerwat przyrody. Wstęp jest bezpłatny. O podobnych enklawach w całej aglomeracji przeczytasz w artykule o rezerwatach i zielonych enklawach w miastach GZM.

Rowerzyści mogą wybrać Velostradę, drogę rowerową o długości 3,4 kilometra, uznawaną za pierwszą w Polsce zbudowaną według standardu velostrady. Otwarto ją 30 września 2018 roku. Trasa zaczyna się przy ulicy Puszkina na Osiedlu Stałym, biegnie wzdłuż terenu dawnej kopalni Jan Kanty i przez Podłęże.

Dokąd z dziećmi i w deszczową pogodę?

Z dziećmi jedź do GEOsfery, ośrodka edukacji ekologiczno-geologicznej urządzonego w niecce dawnego kamieniołomu wapieni triasowych Sadowa Góra. Na około 8 hektarach są tu geologiczny szlak edukacyjny, park dinozaurów z modelami w naturalnych rozmiarach, ogród sensoryczny, tężnia i plac zabaw. Wstęp jest bezpłatny.

Na deszczowy dzień najlepsze są muzeum i biblioteka w centrum, a także inne miejsca pod dachem. Jeśli wolisz historię przemysłu, przeczytaj artykuł o Szczakowej i mieście elektrowni, a o ogrodach i arboretach regionu - tekst o ogrodach botanicznych i arboretach Śląska.

Które kościoły i zabytki w Jaworznie warto obejrzeć?

Poza kolegiatą Jaworzno ma kilka kościołów w dzielnicach, każdy z inną historią. Wszystkie są na liście kościołów i klasztorów w Jaworznie.

W Szczakowej stoi neogotycki kościół św. Elżbiety Węgierskiej z lat 1898-1903, zbudowany z miejscowego kamienia wapiennego i cegły i wpisany do rejestru zabytków. W Jeleniu kościół Świętego Krzyża, neobarokowy, z lat 30. XX wieku, powstał wokół murowanej kaplicy z 1691 roku. W Pieczyskach kościół św. Brata Alberta urządzono w willi z 1909 roku w stylu szwajcarskim, dawnym domu dyrektora cementowni.

Osiedle Stałe ma sanktuarium Matki Bożej Nieustającej Pomocy, budowane w latach 1983-1997, z obrazem koronowanym przez papieża Jana Pawła II w 1999 roku. W Byczynie jest ceglany kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa z lat 1930-1938, projektu Józefa Gałęzowskiego. Dopełniają je kościół w Dąbrowie Narodowej z lat 1931-1932 i kościół w Ciężkowicach, konsekrowany w 1946 roku.

Miłośników techniki zainteresuje kolejowy most nad Białą Przemszą w Maczkach: kamienny, sześcioprzęsłowy, o długości 70 metrów, otwarty w 1848 roku. Stoi na granicy Jaworzna i Sosnowca i był dawnym mostem granicznym Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej.

Jakie miejsca pamięci są w Jaworznie?

Dwa miejsca w Jaworznie wymagają skupienia i powagi.

Pomnik Więźniów Obozu z 1998 roku stoi w lesie między osiedlami Stałym i Podłęże, w miejscu pochówku ofiar, na południe od terenu dawnego obozu. W czerwcu 1943 roku Niemcy założyli tu podobóz KL Auschwitz Neu-Dachs. Po wojnie, do 1956 roku, działał na tym terenie Centralny Obóz Pracy, o którym opowiada artykuł o obozie w Jaworznie.

Cmentarz żydowski leży przy Alei Piłsudskiego w Podłężu. Założono go w drugiej połowie XIX wieku, najstarszy znany nagrobek pochodzi z 1884 roku, a chowano tu jaworznickich Żydów do 1942 roku. Nekropolia zajmuje 0,25 hektara i zachowała się częściowo, jest też tablica upamiętniająca mieszkańców.

Najczęstsze pytania

Co zobaczyć w Jaworznie w jeden dzień?

Rano rynek, kolegiatę i muzeum, po południu GEOsferę albo park Gródek i zalew Sosina. Do przyrodniczych miejsc potrzebny jest dojazd.

Gdzie w Jaworznie można się wykąpać?

Na Sosinie, gdzie w południowo-zachodniej części działa strzeżone kąpielisko z wypożyczalnią sprzętu wodnego.

Czy GEOsfera jest płatna?

Wstęp do GEOsfery jest bezpłatny. Ośrodek ma geologiczny szlak, park dinozaurów, tężnię i plac zabaw.

Co robić w Jaworznie, gdy pada?

Wejdź do Muzeum Miasta Jaworzna albo do biblioteki przy Rynku Głównym, która ma galerię, kawiarnię i sale kinowe.

Gdzie sprawdzić wydarzenia w Jaworznie?

W kalendarzu wydarzeń w Jaworznie, z filtrem dnia i kategorii.