Atrakcje: Zabrze

Co zobaczyć w Zabrzu: kopalnie Guido i Królowa Luiza, wieża ciśnień, muzea, filharmonia i kościoły, razem ponad pięćdziesiąt miejsc.

Zabrze to miasto górnicze w zachodniej części aglomeracji górnośląskiej, w którym podziemne trasy, szyby i maszynownie są głównym powodem wizyty. Obok nich warto wybrać się do ogrodu botanicznego, do teatru i filharmonii oraz do kilkunastu kościołów różnych epok.

Co zobaczyć w Zabrzu w pierwszej kolejności?

Zacznij od Zabytkowej Kopalni Węgla Kamiennego Guido albo od Sztolni Królowa Luiza, bo to dwa najważniejsze miejsca miasta. Potem dołóż wieżę ciśnień z platformą widokową i Muzeum Górnictwa Węglowego. Taki zestaw zajmuje większą część dnia.

W Zabrzu da się wyróżnić kilka skupisk. Przy ulicy Wolności koło szybu Carnall leży kompleks Królowej Luizy: sztolnia, łaźnia, szyb i muzeum pojazdów. Przy ulicy 3 Maja stoją siedziba Muzeum Górnictwa Węglowego i kopalnia Guido. W centrum są teatr, filharmonia i kilka kościołów, a dalej, w dzielnicach, pozostałe świątynie, jezioro Anaszacht i zespół szybu Maciej. Podziemne trasy opisuje artykuł Guido i Królowa Luiza: podziemne trasy Muzeum Górnictwa Węglowego.

Które zabytkowe kopalnie w Zabrzu warto zwiedzić?

Górnictwo to w Zabrzu główny temat zwiedzania. Dwie podziemne trasy, Guido i Królowa Luiza, należą do Muzeum Górnictwa Węglowego, a dawną kopalnię Concordia przypomina zespół nad jednym z jej szybów. Kopalnie Guido i Królowa Luiza razem ze sztolnią uznano za pomnik historii.

Guido i Królowa Luiza

Kopalnia Guido przy ulicy 3 Maja 93 to dawna kopalnia węgla kamiennego, którą założył hrabia Guido Henckel von Donnersmarck. Trasy zwiedzania prowadzą na poziomy 170 i 320 metrów pod ziemią. Od 2020 roku kopalnia jest częścią pomnika historii „Zabrze - zespół zabytkowych kopalni węgla kamiennego”. Dalszy ciąg tej opowieści znajdziesz w artykule Kopalnie w nowych rolach.

Sztolnia Królowa Luiza przy ulicy Wolności 410 obejmuje prawie pięć kilometrów nieczynnych wyrobisk dawnej kopalni oraz Główną Kluczową Sztolnię Dziedziczną. Pod ziemią zwiedzający płyną łodziami. Kompleks ma trzy lokalizacje, a jedną z nich jest ceglana łaźnia łańcuszkowa z 1890 roku.

Szyb Carnall i Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna

Szyb Carnall wydrążono w połowie XIX wieku jako szyb odwadniający kopalni Królowa Luiza. Dziś ma wieżę o wysokości 31,5 metra z punktem widokowym, a stąd schodzi się do sztolni. Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna to podziemny kanał o długości 14,25 km, budowany od 1799 roku; połączył Zabrze z Królewską Hutą, czyli dzisiejszym Chorzowem. W Zabrzu udostępniono tylko jej odcinki.

Concordia i szyb Maciej

Kopalnia Concordia przy ulicy Hagera, założona w 1841 lub 1843 roku, została zlikwidowana w latach dziewięćdziesiątych XX wieku. Z zabudowy ocalał zespół nad szybem Maciej, uznawany za zabytek. Jego opis łączy się z zespołem szybu Maciej w Maciejowie, przy ulicy Srebrnej 6, gdzie stoją nadszybie z wieżą wyciągową, maszynownia z maszyną wyciągową firmy Siemens-Schuckertwerke oraz hałda. Zespół leży na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. Pełny wykaz miejsc industrialnych zebrano w dziale zabytków techniki w Zabrzu.

Które muzea w Zabrzu zobaczyć?

Muzea Zabrza opowiadają o górnictwie, wojsku i motoryzacji. Część z nich działa przy dawnych kopalniach, a wystawę o węglu urządzono w wieży ciśnień. Wszystkie dają schronienie przed deszczem.

Muzeum Górnictwa Węglowego ma siedzibę w neorenesansowym budynku z lat 1874-1875 przy ulicy 3 Maja 19, zbudowanym jako gmach administracyjny. Instytucja obejmuje także kopalnię Guido, Sztolnię Królowa Luiza i wieżę ciśnień. Wieża ciśnień przy ulicy Zamoyskiego 2 powstała w latach 1907-1909, ma około 46 metrów i ekspresjonistyczną bryłę. W środku jest wystawa o węglu CARBONEUM, a na szczycie platforma widokowa. O innych wieżach tego typu przeczytasz w tekście Wieże ciśnień Śląska.

Miłośnicy pojazdów mają dwa adresy. Muzeum Pojazdów Zabytkowych działa w dawnej kompresorowni na terenie skansenu Królowa Luiza, więc łatwo je połączyć ze zwiedzaniem sztolni. Muzeum Techniki Wojskowej przy ulicy Mochnackiego 12 pokazuje czołgi, pojazdy opancerzone i ciężarówki z czasów Ludowego Wojska Polskiego i II wojny światowej; kolekcja wyrosła ze stowarzyszenia Grupa Śląsk, a jako muzeum działa od 2011 roku. Zbiory Muzeum Pojazdów Zabytkowych prowadzi Automobilklub Śląski, a część eksponatów to depozyty, więc zestaw aut na wystawie się zmienia. Pozostałe placówki opisuje strona muzeów w Zabrzu.

Gdzie w Zabrzu pójść do teatru i na koncert?

Zabrze ma trzy główne adresy muzyczne i teatralne, a każdy mieści się w budynku z historią. Terminy znajdziesz w kalendarzu wydarzeń w Zabrzu.

Dom Muzyki i Tańca przy ulicy de Gaulle'a 17 to modernistyczny gmach otwarty w 1959 roku, zaprojektowany przez Zygmunta Majerskiego i Juliana Duchowicza. Widownia mieści prawie dwa tysiące osób, a sala ma dobrą akustykę. Teatr Nowy zajmuje ceglany, eklektyczny gmach dawnego kasyna huty Donnersmarcka przy Placu Teatralnym 1 i działa od 1959 roku. Filharmonia Zabrzańska, założona w 1950 roku, od 2010 roku mieści się w Parku Hutniczym 7, w budynku z 1911 roku, dawnej Biblioteki Donnersmarcków. Przy ulicy Wolności warto też obejrzeć modernistyczny hotel Admiralspalast przy ulicy Wolności 305, z zaokrąglonym narożnikiem; ma salę balową i ogród na dachu.

Które kościoły w Zabrzu warto zobaczyć?

Zabrze ma ponad dwadzieścia kościołów, a część z nich to zabytki architektury. Najlepiej wybrać kilka według epoki: neogotyk, drewno, modernizm lub świątynie ewangelickie.

Neogotyk i neoromanizm

Najstarszym obiektem sakralnym w mieście jest kościół św. Jana Chrzciciela w Biskupicach, neogotycki, z lat 1853-1857, ufundowany przez Ballestremów, z ich kryptą pod posadzką. Dwiema wieżami o wysokości 67 metrów wyróżnia się kościół św. Franciszka przy ulicy Wolności. Neoromański kościół św. Andrzeja Apostoła z piaskowca, konsekrowany w 1868 roku, ma wieżę z zegarem, a kościół św. Anny z cegły klinkierowej, z lat 1897-1900, stoi w dawnej wsi Dorota. W Mikulczycach zobaczysz neogotycki kościół św. Wawrzyńca z lat 1892-1894.

Drewno i modernizm

Kościół św. Jadwigi przy ulicy Wolności 504 to drewniana świątynia z lat 1928-1929 na planie owalnego dwunastoboku z czterema wieżami, na Szlaku Architektury Drewnianej. Drewno wybrano ze względu na szkody górnicze. Modernistyczne są kościół św. Józefa z lat 1930-1931, według projektu Dominikusa Böhma, oraz kościół św. Teresy z lat 1932-1933. Böhm zaprojektował też wnętrze kościoła św. Kamila, urządzonego w adaptowanej sali teatralnej.

Świątynie ewangelickie i kościoły dzielnic

Neoromański Kościół Pokoju z 1874 roku należy do parafii ewangelicko-augsburskiej, a drewniany kościół w Mikulczycach z 1937 roku jest jedną z najmłodszych drewnianych świątyń w regionie. Neobarokowy kościół św. Pawła stoi w Pawłowie, a kościół św. Macieja w Maciejowie powstał na wzór drewnianych kościołów Górnego Śląska. Powojenne świątynie to kościół w Helence z lat 1980-1988 oraz ceglany kościół franciszkanów. Wszystkie opisuje strona kościołów i klasztorów w Zabrzu.

Gdzie w Zabrzu pospacerować: ogród botaniczny, park i jezioro?

W mieście są trzy różne miejsca na spacer: ogród botaniczny, park miejski i jezioro. Każde ma inny charakter, a wszystkie leżą poza terenami kopalń.

Miejski Ogród Botaniczny zajmuje 6,36 ha przy ulicy Piłsudskiego, obok stadionu Górnika. Ma część w układzie francuskim, część w stylu angielskim, palmiarnię, rozarium, staw, naturalny plac zabaw i Narodową Kolekcję Żurawek. Dla zwiedzających otwarto go w 1938 roku. Inne takie ogrody regionu opisuje artykuł Ogrody botaniczne, arboreta i ogrody tematyczne Śląska. Park Miejski, zwany Parkiem Dubiela, to zabytkowy park z lat 1924-1930, zaprojektowany przez berlińskiego architekta Gustava Allingera. Powstał między rzeką Bytomką a Kanałem Sztolniowym, który zasypano w latach 1953-1956, i leży w dzielnicach Centrum Północ oraz Śródmieście. Trzecie miejsce to Anaszacht, czyli zbiornik Madejski w Biskupicach: płytkie jezioro o powierzchni około 6,5 ha i głębokości od półtora do dwóch metrów.

Co robić w Zabrzu z dzieckiem i w deszczu?

Dla rodzin wybierz podziemne trasy, wieżę ciśnień i mini zoo; w deszczu sprawdzą się muzea, teatr i filharmonia. Większość tych miejsc ma wejście pod dachem.

AnimalWorld Mini ZOO w Makoszowach to małe prywatne zoo i zagroda edukacyjna, otwarta w 2020 roku, z alpakami, kurami, świniami, gęsiami i kaczkami oraz gadziarnią; prowadzi lekcje i warsztaty dla dzieci. Dla starszych dzieci i dorosłych jest Tor24.pl, tor kartingowy o długości 917 metrów przy Centrum Handlowym M1, z ponad dwudziestoma gokartami. Zestaw miejsc na deszczowy dzień zebrano w dziale atrakcji na deszcz w Zabrzu, a wyjścia z dziećmi w dziale atrakcji dla rodzin. Z historią piłkarskiego klubu miasta zapoznaje artykuł Górnik Zabrze: pięć tytułów z rzędu.

Gdzie w Zabrzu szukać miejsc pamięci i cmentarzy?

Dawną społeczność żydowską Zabrza przypominają dwa miejsca. Jedno to teren po synagodze, drugie to cmentarz; oba wymagają ciszy i szacunku.

Duża Synagoga stała w dzielnicy Małe Zabrze, przy dzisiejszej ulicy Brysza. Wzniesiono ją w latach 1871-1872, a w 1898 roku powiększono; spalono ją w nocy kryształowej 1938 roku i nie odbudowano. Na jej miejscu stoi pomnik odsłonięty w 1998 roku. Cmentarz żydowski przy ulicy Cmentarnej, w dzielnicy Zandka, zajmuje około 2,2 ha i jest nieczynny od 1954 roku. Zachowało się na nim około pięciuset nagrobków.

Najczęstsze pytania

Co zobaczyć w Zabrzu w jeden dzień?

Zacznij od kopalni Guido albo Sztolni Królowa Luiza, potem wejdź na wieżę ciśnień i odwiedź Muzeum Górnictwa Węglowego. Wieczorem możesz pójść do teatru lub filharmonii.

Czy w Zabrzu można zjechać pod ziemię?

Tak. W kopalni Guido trasy sięgają 170 i 320 metrów pod powierzchnię, a Sztolnia Królowa Luiza prowadzi podziemnymi wyrobiskami, w których płynie się łodzią. Warunki zwiedzania sprawdź przed wizytą.

Co robić w Zabrzu w deszczowy dzień?

Wybierz muzea, podziemne trasy, wieżę ciśnień, teatr lub filharmonię. Kilkanaście miejsc w mieście ma dach nad głową, a większość wejść prowadzi do wnętrz.

Czy w Zabrzu są drewniane kościoły?

Tak, kościół św. Jadwigi z lat 1928-1929 stoi na Szlaku Architektury Drewnianej, a drewniany kościół ewangelicki w Mikulczycach pochodzi z 1937 roku.

Gdzie w Zabrzu jest ogród botaniczny?

Miejski Ogród Botaniczny leży przy ulicy Piłsudskiego, obok stadionu Górnika, i zajmuje 6,36 ha. Ma palmiarnię, rozarium i Narodową Kolekcję Żurawek.