Kościoły i klasztory: Zabrze

Kościoły i klasztory w Zabrzu: najstarszy kościół miasta, drewniane świątynie i ceglany ekspresjonizm. Ponad dwadzieścia adresów w dzielnicach.

Zabrze znane jest z kopalń i zabytków techniki, ale jego świątynie są równie zróżnicowane. Są tu neogotyk z fundacji rodu Ballestremów, dwie drewniane budowle na szlaku zabytków, kościoły z cegły z lat międzywojennych i trzy obiekty, które powstały z baraku, gospody lub dawnej szkoły.

Które kościoły w Zabrzu zobaczyć najpierw?

Najlepszy zestaw na początek to kościół św. Jana Chrzciciela w Biskupicach, kościół św. Józefa projektu Dominikusa Böhma i drewniany kościół św. Jadwigi przy ulicy Wolności. Pierwszy to najstarszy obiekt sakralny w mieście, neogotycki, z lat 1853-1857, drugi jeden z ciekawszych przykładów modernizmu na Górnym Śląsku, trzeci świątynia z drewna, której owalny dwunastoboczny plan wieńczą cztery wieże.

Jakie neoromańskie i neogotyckie kościoły stoją w Zabrzu?

Kościół św. Jana Chrzciciela przy ulicy Bytomskiej 28a ufundowali Ballestremowie, a pod posadzką mieści się ich krypta. Budowano go z cegły, konsekrowano w 1863 roku, a dziś jest wpisany do rejestru zabytków.

Kościół św. Franciszka z lat 1884-1885 przy ulicy Wolności ma dwie wieże o wysokości 67 metrów, widoczne z daleka. Kościół św. Wawrzyńca w Mikulczycach, zaprojektowany przez Paula Jackischa w latach 1892-1894, stoi na Wzgórzu Kościelnym. Kościół św. Anny przy placu Pieruszki to budowla z klinkieru z lat 1897-1900, neoromańska z elementami neogotyku, z niemal całym pierwotnym wyposażeniem.

Wśród neoromańskich warto wymienić kościół św. Andrzeja Apostoła z piaskowca, konsekrowany w 1868 roku, z wieżą z zegarem i organami Riegera z 1936 roku, oraz kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Rokitnicy z lat 1911-1912, zaprojektowany przez Ernesta Kühna.

Gdzie w Zabrzu zobaczyć ceglany modernizm i ekspresjonizm?

Międzywojenne kościoły z cegły to osobny rozdział w historii zabrzańskiego budownictwa. Kościół św. Józefa przy ulicy Roosevelta, wzniesiony w latach 1930-1931 na planie łuku, reprezentuje modernizm i ekspresjonizm ceglany. Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Biskupicach to ekspresjonistyczna świątynia z lat 1928-1929, poświęcona w 1932 roku, z organami o 33 głosach.

W Mikulczycach stoi kościół św. Teresy od Dzieciątka Jezus z lat 1932-1933, modernistyczny, z wieżą z zegarem, zaprojektowany przez Theodora Ehla z Bytomia. W dzielnicy Pawłów kościół św. Pawła Apostoła z lat 1929-1933 określono w rejestrze zabytków jako neobarokowy, choć ceglana elewacja i masywna wieża dodają mu cech romańskich.

Które kościoły stoją przy ulicy Wolności?

Ulica Wolności łączy trzy różne świątynie. Pod numerem 189 stoi neoromański kościół św. Andrzeja Apostoła, przy tej samej ulicy neogotycki kościół św. Franciszka, a pod numerem 504 drewniany kościół św. Jadwigi. Przejazd wzdłuż jednej arterii pokazuje trzy epoki budownictwa: lata 60. XIX wieku, lata 80. tego stulecia i międzywojnie.

Czy w Zabrzu są drewniane kościoły?

Tak, dwa. Kościół św. Jadwigi Śląskiej przy ulicy Wolności 504 należy do Szlaku Architektury Drewnianej województwa śląskiego. Drugi to drewniany kościół luterański z 1937 roku przy ulicy Brygadzistów w Mikulczycach, jedna z najmłodszych drewnianych świątyń w regionie. Obie świątynie wpisano do rejestru zabytków.

Na ten wzorzec powołuje się też kościół św. Macieja Apostoła w dzielnicy Maciejów, zbudowany w latach 30. XX wieku na wzór drewnianych świątyń Górnego Śląska i uszkodzony przez szkody górnicze.

Które kościoły w Zabrzu mają nietypową historię?

Kilka świątyń zaczęło się od budynku, który kościołem nie był. Kościół św. Kamila z 1928 roku powstał w adaptowanej sali teatralnej, miał tylko tymczasowo pełnić funkcję kościoła, a jego wnętrze zaprojektował Dominikus Böhm. Kościół św. Antoniego w Guidzie urządzono w 1931 roku w przebudowanej gospodzie i przeniesiono do niego XVII-wieczne ołtarze z dawnego drewnianego kościoła.

Kościół św. Jana i Pawła Męczenników w Makoszowach przebudowano z dawnej szkoły i kilkakrotnie remontowano z powodu szkód górniczych. Parafia Matki Boskiej Różańcowej w Grzybowicach od 1945 roku mieści się w adaptowanym baraku, a obok powstaje nowa świątynia. Podobnie było przy kościele Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny franciszkanów, gdzie przez kilka lat działała kaplica w drewnianym baraku, a ceglaną świątynię zbudowano w latach 1982-1988.

Gdzie w Zabrzu są kościoły i kaplice ewangelickie?

Kościół Pokoju przy ulicy Marcina Lutra 2 to neoromańska świątynia ewangelicko-augsburska z 1874 roku z jedną nawą i wieżą, od 2005 roku w rejestrze zabytków. W Biskupicach, w dawnej kolonii robotniczej Borsigwerk, dziś osiedlu Borsiga, stoi kaplica ewangelicka z 1870 roku. Dziś należy do miasta i nie pełni już funkcji parafialnej, więc to miejsce do obejrzenia z zewnątrz.

Jak połączyć zwiedzanie kościołów z innymi miejscami w Zabrzu?

Do kościołów dobrze dopasować obiekty industrialne w Zabrzu, zabytki w Zabrzu i muzea w Zabrzu. Kościoły dzielnicowe, w tym Biskupice i Mikulczyce, leżą w osobnych rejonach miasta, więc najwygodniej odwiedzać je grupami według dzielnic. O szkodach górniczych i podziemnym Zabrzu opowiada tekst o trasach Guido i Królowej Luizy. Z nowszych świątyń wymienić można kościół Matki Kościoła w Helence, zbudowany w latach 1980-1988 według projektu Stanisława Sepioła.

Najczęstsze pytania

Który kościół w Zabrzu jest najstarszy?

Najstarszym obiektem sakralnym w Zabrzu jest kościół św. Jana Chrzciciela w Biskupicach z lat 1853-1857, ufundowany przez Ballestremów.

Gdzie w Zabrzu są drewniane kościoły?

Drewniane są kościół św. Jadwigi przy ulicy Wolności 504 i kościół luterański z 1937 roku w Mikulczycach.

Którego architekta kościołów warto znać w Zabrzu?

Dominikus Böhm z Kolonii zaprojektował kościół św. Józefa i wnętrze kościoła św. Kamila. Paul Jackisch jest autorem projektu kościoła św. Wawrzyńca, a Theodor Ehl kościoła św. Teresy.

Czy w Zabrzu są kościoły w dawnych budynkach świeckich?

Tak. Kościół św. Kamila powstał w sali teatralnej, kościół św. Antoniego w gospodzie, a kościół w Makoszowach w dawnej szkole.

Gdzie jest pełna lista kościołów w Zabrzu?

Wszystkie miejsca opisano na stronie kościołów i klasztorów w Zabrzu, a miasto szerzej na stronie atrakcji Zabrza. Perspektywę całego regionu daje kategoria kościoły i klasztory na Śląsku.