Pomniki

Pomniki na Śląsku to kilkadziesiąt rzeźb i tablic: od Nike cieszyńskiej po Chopina w Gliwicach, w Raciborzu i Katowicach.

Stoją na rynkach, w parkach i na cmentarzach, a każdy opowiada o innym fragmencie dziejów województwa śląskiego: o powstaniach, o artystach, o świętych patronach i o dawnych zniszczeniach. Oglądanie ich jest bezpłatne, bo wszystkie znajdują się w przestrzeni publicznej.

Które pomniki na Śląsku zobaczyć najpierw?

Na początek dobrze wybrać pomniki o wyraźnej historii i w miejscach, gdzie łatwo połączyć je w jeden spacer: pomnik Marcina Lutra w Bielsku-Białej, Nike cieszyńską w Cieszynie, pomnik Chopina w Gliwicach i Golgotę Beskidów w Radziechowach. Najwięcej obiektów skupia się w Raciborzu i Katowicach, a po kilka mają Gliwice, Sosnowiec, Częstochowa i Cieszyn.

Jakie pomniki upamiętniają powstania śląskie i walki o region?

Pomniki powstańców śląskich należą do najliczniejszej grupy. W Świętochłowicach-Piaśnikach stoi pomnik z 1937 roku, odbudowany po wojnie, który upamiętnia dziewięciu powstańców rozstrzelanych w sierpniu 1919 roku. W Knurowie przy ulicy Dworcowej pomnik z 1923 roku przypomina Pawła Horę i Floriana Henela. Katowicka Kostuchna ma obelisk z nazwiskami 85 powstańców z dzielnicy, odtworzony w 2002 roku według pomnika z 1922 roku.

W Wodzisławiu Śląskim pomnik z 1975 roku na placu Korfantego odnosi się do trzech powstań i wymienia miejscowości ziemi wodzisławskiej. Siemianowice Śląskie mają popiersie Wojciecha Korfantego dłuta Mirosława Kicińskiego z 1986 roku. W Chropaczowie, części Świętochłowic, stoi głaz z 1960 roku ku czci powstań.

W Cieszynie Nike cieszyńska to pomnik Legionu Śląskiego z postacią kobiety w stroju cieszyńskim, otwarty w 1934 roku, a po zniszczeniu postawiony na nowo w 2008. Na cmentarzu w Katowicach-Ligocie przy ulicy Panewnickiej 45 stoi pomnik Obrońców Katowic, poświęcony powstańcom śląskim i harcerzom zamordowanym w 1939 roku oraz obrońcom miasta. Ton tych miejsc jest poważny: to pomniki pamięci, nie punkty widokowe.

Jakie pomniki ma Racibórz?

Racibórz ma sześć pomników i warto połączyć je w jeden spacer; zestawienie jest też na stronie pomników w Raciborzu. W parku imienia miasta Roth przetrwały balustrady z ławami po pomniku poległych w I wojnie światowej z 1926 roku. Na placu Wolności leży granitowy głaz narzutowy ważący 42,5 tony: lodowiec przyniósł go tu w epoce lodowcowej, a od 1960 roku chroni go status pomnika przyrody. Przy wejściu do parku od ulicy Opawskiej stoi brązowy pomnik Arki Bożka Augustyna Dyrdy z 1980 roku.

Poeta Joseph von Eichendorff ma w mieście dwa pomniki: brązową replikę z 1994 roku w centrum, po zaginionym oryginale z 1909 roku, oraz replikę z 2006 roku w Brzeziu, na skraju lasu. Do średniowiecza odwołuje się Pomnik Zgody, murowana kapliczka słupowa która przypomina zawartą w 1287 roku ugodę między księciem Henrykiem IV Probusem a biskupem Tomaszem II.

Jak wyglądają pomniki postaci: artystów, papieży i patronów?

Jana Kiepurę upamiętniają dwa miejsca. W Sosnowcu na placu Stulecia stoi trzymetrowy brązowy pomnik odsłonięty w 2002 roku, a w Złotym Potoku marmurowy obelisk przypomina dzieciństwo tenora w ochronce hrabiny Raczyńskiej. Gliwicki pomnik Chopina w parku jego imienia ma brązowy medalion i marmurowy cokół, odsłonięto go 17 czerwca 1949 roku.

Papieża Jana Pawła II upamiętniają brąz Zygmunta Brachmańskiego w Rybniku z 2005 roku, na placu przed bazyliką św. Antoniego, oraz żeliwna rzeźba Jana Funka w Sosnowcu z 2006 roku na placu Papieskim. Wśród pomników religijnych jest też kapliczka-pomnik Jana Nepomucena w Knurowie, piaskowcowa, z 1919 roku, oraz figura świętej Jadwigi Śląskiej z 1912 roku przy bazylice w Panewnikach. Bielski pomnik Marcina Lutra z 1900 roku to dzieło Franza Vogla, stojące przed kościołem Zbawiciela, jedyny taki pomnik w Polsce.

W Katowicach pomnik Tadeusza Kościuszki stoi w parku jego imienia jako obelisk; ma medalion i tablicę datowaną na 1925 rok. W Janowie-Nikiszowcu stoi pomnik górnika Józefa Wieczorka w kształcie kolorowej dłoni, a w Piotrowicach-Ochojcu popiersie kardiologa Leszka Gieca. W Częstochowie na placu Biegańskiego stoi pomnik Józefa Piłsudskiego z 1997 roku, a w Cieszynie brązowy Mieszko I, założyciel linii Piastów cieszyńskich, odsłonięty w 1931 roku.

Które pomniki są nietypowe lub mają burzliwe dzieje?

W Gliwicach przed kościołem Świętej Trójcy stoi chaczkar, ormiańska stela z czerwonego tufu poświęcona ofiarom ludobójstwa Ormian. Na skwerze Valenciennes śpiący lew to dziś kopia z 2009 roku pomnika pruskich żołnierzy odsłoniętego w 1849 roku. W Bytomiu-Łagiewnikach kamienny krzyż w kształcie litery T jest średniowieczną rzeźbą, wpisaną do rejestru zabytków ruchomych.

Żywiecki pomnik Grunwaldzki, orzeł na placu Grunwaldzkim, odsłonięto w 1910 roku, zniszczono w 1939 i odbudowano w 2005 roku. W Dąbrowie Górniczej pomnik Bohaterom Czerwonych Sztandarów z 1970 roku na placu Wolności w 1990 roku obronili przed wysadzeniem mieszkańcy. Bielska Syrenka z 1954 roku to fontanna autorstwa Ryszarda Sroczyńskiego, wzorowana na warszawskim pomniku. A na wzgórze Matyska w Radziechowach prowadzi Golgota Beskidów, droga krzyżowa z rzeźbami prof. Czesława Dźwigaja, a na szczycie wznosi się stalowy Krzyż Milenijny.

Jak zaplanować spacer wśród pomników?

Spacer warto układać według miejscowości. Wiele pomników Katowic zbiera strona pomników w Katowicach: w Ligocie-Panewnikach stoją dwa, na Brynowie jeden, w Kostuchnie, Janowie-Nikiszowcu i Piotrowicach-Ochojcu po jednym. Gliwice mają trzy pomniki w pobliżu parków i skwerów, osobno opisane na stronie pomników w Gliwicach. Racibórz najłatwiej obejść w jeden dzień, bo wszystkie sześć pomników leży w granicach miasta albo jego dzielnicy.

Najczęstsze pytania

Który pomnik w Bielsku-Białej jest jedyny w Polsce?

Pomnik Marcina Lutra z 1900 roku, wykonany z metalu przez Franza Vogla, to jedyny w kraju pomnik reformatora. Jego miejsce to plac Marcina Lutra przed ewangelickim kościołem Zbawiciela.

Gdzie są pomniki powstańców śląskich?

Pomniki powstańców mają między innymi Świętochłowice, Knurów, Kostuchna, Wodzisław Śląski, Siemianowice Śląskie i Cieszyn. Wszystkie zostały opisane wyżej wraz z latami odsłonięcia.

Czy można zobaczyć pomniki papieża Jana Pawła II?

Tak, stoją w Rybniku przed bazyliką św. Antoniego i w Sosnowcu na placu Papieskim. Pierwszy to brąz z 2005 roku, drugi żeliwna rzeźba z 2006 roku.

Które pomniki zostały odbudowane po zniszczeniu?

Odbudowano Nike cieszyńską w 2008 roku, pomnik Grunwaldzki w Żywcu w 2005 roku oraz obelisk w Kostuchnie, odtworzony w 2002 roku. Pomnik w Świętochłowicach-Piaśnikach odbudowano po wojnie.