Teatr

Teatr na Śląsku to ponad dwadzieścia scen w zabytkowych gmachach i nietypowych wnętrzach, od Katowic po Cieszyn, Rybnik i Częstochowę.

Zestawienie pomaga wybrać scenę według miejscowości, rodzaju widowni i charakteru budynku. Są tu duże teatry dramatyczne, sceny lalkowe dla dzieci, teatr muzyczny, zespół niezależny i sale urządzone w dawnych obiektach przemysłowych. Same Katowice mają osobną stronę: teatry w Katowicach.

Od którego teatru w regionie zacząć?

Kto dopiero poznaje teatralną mapę regionu, powinien zacząć od dużego gmachu z historią: Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach, Teatr im. Adama Mickiewicza w Cieszynie albo Teatr Zagłębia w Sosnowcu. Każdy z nich ma budynek wart obejrzenia także poza spektaklem.

Największa scena dramatyczna Górnego Śląska zajmuje budynek z 1907 roku, stojący przy Rynku w Katowicach. Cieszyński teatr z 1910 roku zaprojektowali wiedeńscy architekci Fellner i Helmer, a widownia liczy sześćset trzydzieści miejsc. Teatr Zagłębia otwarto w 1897 roku jako Teatr Zimowy, a jego wnętrza zdobią malowidła Rudolfa Sarbiewskiego.

Gdzie na Śląsku oglądać teatr w zabytkowych gmachach?

Najstarsze budynki teatralne regionu pochodzą z końca XIX i początku XX wieku i stoją dziś pod ochroną konserwatorską. Warto je traktować jak osobny cel podróży, bo architektura jest tu równie ważna jak repertuar.

Teatr Polski w Bielsku-Białej wzniesiono w latach 1888-1890 według projektu wiedeńskiego architekta Emila von Förstera. Stoi na Dolnym Przedmieściu, tuż obok Zamku książąt Sułkowskich, a fasadę zdobią posągi Apolla i muz. To dobry punkt na spacer po historycznej części miasta.

W Częstochowie działa Teatr im. Adama Mickiewicza w ceglanym gmachu z lat 1928-1931 przy ulicy Kilińskiego. Spośród miejskich scen publicznych tylko ta utrzymuje etatowy zespół aktorów, a sam budynek figuruje w rejestrze zabytków.

Dwa teatry mieszczą się w budynkach, które pierwotnie miały zupełnie inną funkcję. Teatr Nowy w Zabrzu od 1959 roku gra w ceglanym budynku, który zbudowano jako kasyno dla huty Donnersmarcka. Teatr Rozrywki w Chorzowie to teatr muzyczny: aktorzy, śpiewacy, balet i orkiestra należą do jednego zespołu, a siedzibą jest dawny hotel, później dom kultury, w Śródmieściu Chorzowa.

Zupełnie innym rozdziałem jest Teatr Ziemi Rybnickiej. Gmach z lat 1958-1964 przy Placu Teatralnym imienia Kazimierza Kutza to przykład powojennej architektury kulturalnej. Główna widownia liczy sześćset pięćdziesiąt miejsc, do tego dochodzą scena kameralna i galeria „Oblicza”. Status zabytku budynek ma od 2023 roku.

Jakie teatry są w Katowicach?

Katowice mają w tym zestawieniu najwięcej pozycji, bo aż sześć, i każda działa inaczej: od dużej sceny dramatycznej po kameralne zespoły i klub w dawnym kinie. Pełny wykaz prowadzi strona Teatr: Katowice.

W samym centrum, przy ulicy Świętego Jana, stoją dwie sąsiednie sceny. Kinoteatr Rialto ruszył w 1913 roku; dziś to kino studyjne, w którego programie obok filmów pojawiają się koncerty oraz przedstawienia. Pod numerem dziesiątym mieści się Teatr Ateneum, czyli Śląski Teatr Lalki i Aktora, od 1945 roku grający głównie dla dzieci.

Teatr Bez Sceny to kameralna scena założona w 1997 roku, z repertuarem współczesnych komedii i dramatów. Teatr wielokrotnie nominowano do Złotych Masek. Zupełnie inny charakter ma Teatr Żelazny, niezależny teatr repertuarowy z Załęża, który gra dla dorosłych i dla dzieci, a spektakle odbywają się w tymczasowej hali, w której zmieści się sto trzydzieści dziewięć osób.

Poza ścisłym centrum działa Old Timers Garage w Piotrowicach. To klub muzyczny i teatr w odrestaurowanej sali dawnego kina Piast, w którym pokazuje się też część kolekcji zabytkowych samochodów. Ten adres sprawdzi się dla kogoś, kto szuka wieczoru w nietypowym otoczeniu.

Który teatr na Śląsku wybrać z dziećmi?

Z dziećmi najlepiej iść do teatru lalek. W regionie działają trzy takie sceny, każda w innej części województwa, a wszystkie mają repertuar adresowany przede wszystkim do najmłodszych widzów.

Teatr Lalek Banialuka w Bielsku-Białej istnieje od 1947 roku, gra w budynku z 1934 roku przy ulicy Mickiewicza a Międzynarodowy Festiwal Sztuki Lalkarskiej prowadzi od 1966 roku. W Będzinie działa Teatr Dzieci Zagłębia, założony przez Jana Dormana, z przedstawieniami dla dzieci, młodzieży i dorosłych. Trzecią sceną jest wspomniany już Teatr Ateneum w Katowicach.

Rodzice z kilkulatkami mogą też zajrzeć do Teatru Małego w Tychach. Nie ma tu etatowych aktorów: to teatr impresaryjny, który gości zespoły z zewnątrz. Budynek z lat 1962-1965 jest przystosowany dla osób z niepełnosprawnościami, co ułatwia wizytę.

Gdzie obejrzeć spektakl w nietypowym miejscu?

Część śląskich scen powstała tam, gdzie wcześniej pracowano, jadano albo grano w kinie. Dla osób, które lubią łączyć teatr z historią przemysłu, to najciekawsza grupa.

W Bytomiu dawna cechownia kopalni Rozbark, ceglany budynek z 1911 roku wpisany do rejestru zabytków, jest siedzibą Bytomskiego Teatru Tańca i Ruchu Rozbark. W Czeladzi Kopalnia Kultury im. Henryka Kuźniaka zajmuje budynek z 1912 roku, który początkowo służył jako jadalnia dla górników. Dziś działa tam sala widowiskowa, kino, pracownie i kawiarnia.

Wyjątkiem jest ruina Teatru Miejskiego Victoria w Gliwicach. Gmach z 1890 roku przestał istnieć jako teatr po pożarze w 1945 roku i do dziś pozostaje ruiną. Przystosowano ją do wydarzeń artystycznych, więc to raczej miejsce wydarzeń niż zwykły gmach teatralny.

Scenę plenerową daje Amfiteatr im. Stanisława Hadyny w Wiśle, zadaszony amfiteatr w parku w centrum miasta, na którym odbywa się Tydzień Kultury Beskidzkiej. To scena koncertowa i widowiskowa, nie teatr z repertuarem. Do przeglądu należy tu dodać Teatr Miejski w Gliwicach, dawną Operetkę Śląską z 1952 roku, a dziś teatr dramatyczny z kilkoma scenami w mieście.

Jak zaplanować wyjście do teatru na Śląsku?

Teatry z tej strony działają pod dachem, więc sprawdzą się w każdą pogodę. Najlepiej połączyć je z krótkim spacerem po okolicy: w Bielsku-Białej obok teatru stoi zamek Sułkowskich, w Sosnowcu bazylika katedralna leży kilkaset metrów od Teatru Zagłębia, a w Rybniku do gmachu prowadzą schody od Placu Wolności.

Repertuar i terminy zmieniają się, dlatego przed wizytą warto sprawdzić kalendarz wydarzeń. Sceny, które mają stały zespół, grają regularnie, a teatry impresaryjne, jak tyski Teatr Mały, pokazują zaproszone zespoły według własnego planu. Przy wyborze miasta pomaga proporcja: najwięcej scen mają Katowice, po dwie Bielsko-Biała i Gliwice, a pozostałe rozsiane są po całym regionie. Pełny przegląd to teatr na Śląsku.

Najczęstsze pytania

Jaki teatr na Śląsku jest największy?

Tytuł największej sceny dramatycznej Górnego Śląska należy do Teatru Śląskiego im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach. Jego siedziba z 1907 roku stoi przy Rynku i mieści trzy sceny.

Gdzie na Śląsku jest teatr dla dzieci?

Dla dzieci grają teatry lalek: Teatr Ateneum w Katowicach, Teatr Lalek Banialuka w Bielsku-Białej i Teatr Dzieci Zagłębia w Będzinie. Wszystkie trzy mają repertuar kierowany głównie do najmłodszych widzów.

Który teatr na Śląsku jest najstarszy?

Wśród tych teatrów najstarszy gmach ma Teatr Zagłębia w Sosnowcu, który zaczął działać 6 lutego 1897 roku pod nazwą Teatr Zimowy. W kolejności powstawania stałych scen na ziemiach polskich liczy się jako szósty.

Czy w teatrze na Śląsku można zobaczyć coś poza spektaklem?

Tak. W Old Timers Garage w Piotrowicach pokazuje się część kolekcji zabytkowych samochodów, w Rialto działa kino studyjne, a w Kopalni Kultury w Czeladzi są kino i kawiarnia. Teatr Rozrywki w Chorzowie gra musicale i przedstawienia z udziałem własnej orkiestry.

Czy da się wejść do ruin teatru Victoria w Gliwicach?

Ruiny służą jako miejsce wydarzeń artystycznych, a nie stała scena. O tym, czy w danym terminie coś się tam dzieje, trzeba dowiedzieć się z kalendarza wydarzeń.