Zabytki techniki

Zabytki techniki na Śląsku: kopalnie, wieże ciśnień, koksownie i osiedla górnicze od Zabrza i Tarnowskich Gór po Katowice i Rybnik.

Region przez ponad dwa wieki żył z węgla, rud metali i hut, a ślady tej epoki zostały w krajobrazie: szyby, nadszybia, wieże ciśnień, familoki i fabryki. Część z nich wciąż pracuje jako muzea, inne czekają na odnowienie i oglądasz je tylko z zewnątrz. Poniżej zebrano kilkadziesiąt miejsc w całym województwie śląskim, więc łatwo ułożyć dzień o kopalniach, o osiedlach albo o kolejach.

Od jakich zabytków techniki na Śląsku zacząć?

Na pierwszy raz wybierz jedną z dwóch podziemnych kopalni, Guido w Zabrzu albo Zabytkową Kopalnię Srebra w Tarnowskich Górach, a po drugiej stronie dnia osiedle górnicze, na przykład Nikiszowiec. Te trzy miejsca dobrze pokazują, jak dawniej wydobywano, mieszkano i pracowano.

Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego Guido w Zabrzu schodzi pod ziemię na poziomy sto siedemdziesiąt i trzysta dwadzieścia metrów i należy do Muzeum Górnictwa Węglowego. Zabytkowa Kopalnia Srebra w Tarnowskich Górach prowadzi w dawne wyrobiska Królewskiej Kopalni Fryderyk, a jej podziemia wchodzą w skład wpisu na listę UNESCO. Nikiszowiec w Katowicach, zbudowany w latach 1908-1919 z czerwonej cegły, ma od 2011 roku status pomnika historii.

Obiekty zbierają się w kilku miastach, więc najłatwiej planować według miejscowości. Najwięcej jest ich w Katowicach, potem w Zabrzu, Bytomiu i Tarnowskich Górach. Szczegóły znajdziesz na stronach Katowic, Zabrza, Bytomia i Tarnowskich Gór, a także Gliwic, Raciborza, Rudy Śląskiej i Świętochłowic.

Wiele opisanych miejsc należy do Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego, czyli tematycznej trasy łączącej obiekty rozrzucone po regionie. Na szlaku są między innymi Szombierki, szyb Prezydent w Chorzowie, kolonia Ficinus w Rudzie Śląskiej, stacja w Rudach, Stara Fabryka w Bielsku-Białej, Muzeum Historii Kolei w Częstochowie i Muzeum Górnictwa Rud Żelaza. Dzięki temu możesz zbudować własną trasę na kilka dni, mieszkając w jednym mieście i dojeżdżając do kolejnych punktów.

Które kopalnie można zwiedzić i co jest pod ziemią?

Pod ziemię zejdziesz w trzech miejscach: w Zabrzu, w Tarnowskich Górach i w Dąbrowie Górniczej. Każde pokazuje inny rodzaj górnictwa: węglowego, rud srebra i ołowiu oraz szkolnego.

W Zabrzu poza Guido działa też Sztolnia Królowa Luiza: prawie pięć kilometrów dawnych wyrobisk i Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej, a część trasy przepływa się łodzią. Powierzchniowe zabudowania wokół szybu Carnall uzupełnia budynek łaźni łańcuszkowej z 1890 roku. W 2020 roku Guido i Królowa Luiza razem z podziemiami sztolni uznano za część pomnika historii zabrzańskich kopalń.

W Tarnowskich Górach Królewska Kopalnia Fryderyk działała od 1784 roku, wydobywała rudy ołowiu i srebra, a dziś jest częściowo udostępniona. Na jej terenie maszyny na wolnym powietrzu pokazuje Skansen Maszyn Parowych, urządzony w 1976 roku razem z kopalnią. Cały tarnogórski wpis na listę światowego dziedzictwa obejmuje zbiór dwudziestu ośmiu obiektów w trzech miejscowościach i podziemny system odwadniania.

W Dąbrowie Górniczej Kopalnia Ćwiczebna z 1927 roku służyła nauce przyszłych górników i dziś jest podziemną trasą Muzeum Miejskiego Sztygarka. Do rodzin z dziećmi przemawia też rybnicka Zabytkowa Kopalnia Ignacy: dwie maszyny parowe, wieża z tarasem widokowym i centrum nauki dla dzieci. W Chorzowie Szyb Prezydent to betonowa wieża wyciągowa wzniesiona w latach 1932-1933; ma czterdzieści dwa i pół metra wysokości i platformę widokową, a w Częstochowie Muzeum Górnictwa Rud Żelaza pokazuje wyrobiska w korytarzach pod parkiem.

Gdzie zobaczyć wieże ciśnień?

Wieże ciśnień to jedne z najłatwiejszych do odnalezienia zabytków techniki, bo stoją na widoku w kilku miastach aglomeracji. Dwie z nich da się wejść, pozostałe oglądasz z ulicy.

W Zabrzu wieża ciśnień z 1909 roku ma około czterdziestu sześciu metrów, mieści wystawę o węglu CARBONEUM i platformę widokową. W Giszowcu ceglana wieża ciśnień wznosi się w najwyższym punkcie osiedla, a w Szopienicach stoi żelbetowa wieża z 1912 roku, dziś nieużytkowana. Stalowa wieża w Grodźcu koło Będzina, postawiona w 1902 roku, ma opinię jedynej w kraju wieży ciśnień nitowanej w całości. W Bytomiu wieża komunalna z lat 1934-1936 reprezentuje modernizm, a w Katowicach kolejowa wieża ciśnień przy głównej stacji ukończono w 1951 roku.

Jakie osiedla robotnicze i kolonie warto obejrzeć?

Śląskie osiedla robotnicze budowano przy zakładach, żeby zapewnić pracownikom mieszkania. Dziś są jednymi z najlepiej zachowanych zespołów tego typu w kraju, a w katowickich dzielnicach Szopienice-Burowiec, Janów-Nikiszowiec i Giszowiec leży ich najwięcej.

Oprócz Nikiszowca w Katowicach warto zobaczyć Helgoland przy ulicy Lwowskiej, zbudowany około 1890-1905 z czerwonej cegły dla pracowników huty cynku, i Kolonię Wilhelmina wyrosłą wokół tej huty. W Wełnowcu leży Kolonia Alfred, dawne osiedle kopalni Alfred, objęte ochroną w 1978 roku. W Rudzie Śląskiej kolonia Ficinus to szesnaście identycznych piaskowcowych domów z lat 1860-1867, a w Bytomiu-Łagiewnikach Kolonia Zgorzelec tworzy trzydzieści cztery familoki z czerwonej cegły.

Co jeszcze pokazują zakłady przemysłowe i muzea techniki?

Poza kopalniami są koksownie, huty, browary i muzea kolejowe. W Katowicach-Szopienicach Walcownia - Muzeum Hutnictwa Cynku mieści się w hali z lat 1903-1904 i pokazuje oryginalny ciąg technologiczny produkcji blachy cynkowej, maszyny parowe oraz kolekcję motocykli. W Rudzie Śląskiej Koksownia Orzegów z 1903 roku została częściowo zagospodarowana jako park edukacyjny. W Dąbrowie Górniczej Fabryka Pełna Życia zajmuje teren dawnej fabryki obrabiarek i staje się przestrzenią wydarzeń.

Miłośnikom kolei polecamy trzy miejsca: stację kolejki wąskotorowej w Rudach z parowozem i przejażdżkami, skansen kolejowy w Pyskowicach z parowozami i wagonami oraz Muzeum Historii Kolei w Częstochowie w budynku dworca Stradom. Browary to Browar Zamkowy w Raciborzu na terenie dawnego zamku i czynny od 1846 roku Browar Zamkowy w Cieszynie pod Wzgórzem Zamkowym, uznawany za najdłużej nieprzerwanie działający w Polsce; pierwszy browar uruchomiono na zamku w 1653 roku. W Raciborzu piwowarstwo przy zamku sięga początków XVI wieku, ale obecne budynki postawiono w XIX wieku po pożarze. Kolekcje maszyn i pojazdów oglądasz w Starej Fabryce w Bielsku-Białej, dawnej fabryce sukna Büttnerów, oraz w Muzeum Motoryzacji w Bielsku-Białej w halach dawnej przetwórni owoców.

Które obiekty oglądasz tylko z zewnątrz?

Część zabytków techniki jest zamknięta dla zwiedzających albo opuszczona, więc zostaje spacer wokół ogrodzenia. Elektrociepłownia Szombierki w Bytomiu z 1920 roku, czynna do 2011 roku, zajmuje blisko osiemnaście hektarów: kotłownia, maszynownia, wieża wodna z zegarem, wieża węglowa i trzy kominy. Obiekt figuruje w rejestrze zabytków i na Szlaku Zabytków Techniki, lecz stałych zwiedzań tu nie ma. Wieża ciśnień w Szopienicach i Browar Kmicic w Częstochowie, nieczynny od 2004 roku, to widoki z ulicy. Podobnie budynki dawnej kopalni Preussen w Bytomiu-Miechowicach stoją w lesie przy szybie wentylacyjnym.

Osobną grupę tworzą obiekty obronne i wojskowe. Ciężki schron bojowy Wędrowiec w Węgierskiej Górce, zbudowany w 1939 roku, jest jednym z czterech ciężkich schronów w tej miejscowości; we wrześniu 1939 roku bronił południowej granicy państwa, a dziś upamiętnia tamtą obronę. Pojazdy wojskowe zobaczysz w Muzeum Techniki Wojskowej w Zabrzu i w Muzeum Techniki Militarnej w Zbrosławicach.

Co zobaczyć poza aglomeracją?

Poza Górnym Śląskiem zabytki techniki tworzą mniejsze skupiska, które dobrze łączyć z innymi planami. W Zagłębiu Dąbrowskim są Dąbrowa Górnicza, Będzin i Sosnowiec, w rejonie Częstochowy trzy miejsca związane z rudami żelaza, koleją i browarem, a w Bielsku-Białej fabryka włókiennicza i muzeum motoryzacji. Na południu województwa pojedyncze obiekty leżą w Cieszynie, Wiśle, Węgierskiej Górce i Milówce, a na zachodzie w Raciborzu, Rudach, Brzeźnicy i Ptakowicach.

W Brzeźnicy koło Raciborza odnowiony młyn wodny z XVIII wieku napędza woda z pobliskiego strumienia i jest sprawny od odnowienia. Z miejscem wiąże się pamięć poety Josepha von Eichendorffa, więc wizyta łączy technikę z literaturą. To dobry cel na spokojny wypad poza miasto.

W których dzielnicach Katowic szukać zabytków techniki?

Katowice mają dwadzieścia kilka obiektów technicznych, a najwięcej leży w Szopienicach-Burowcu, gdzie w jednej dzielnicy leżą walcownia, wieża ciśnień, Helgoland i Wilhelmina. W Janowie-Nikiszowcu znajdziesz zabytkowe osiedle Nikiszowiec, a w Giszowcu osiedle patronackie z ceglaną wieżą ciśnień. Pojedyncze miejsca leżą w Podlesiu, na Osiedlu Witosa, w Bogucicach, Śródmieściu, Wełnowcu-Józefowcu, Załężu, Murckach i Kostuchnie. Przed wyjazdem sprawdź adres, bo odległości między dzielnicami są duże.

Gdzie iść z dziećmi lub w deszczu?

Na deszczowy dzień wybierz obiekty pod dachem lub pod ziemią: Guido, sztolnię Królowa Luiza, Walcownię w Szopienicach, Starą Fabrykę w Bielsku-Białej albo muzea w Częstochowie. Z dziećmi najłatwiej jedzie się do Rybnika, gdzie centrum nauki i maszyny parowe zwiedza się razem, oraz do Rud, gdzie można przejechać się zabytkowym pociągiem.

Najczęstsze pytania

Czy zabytki techniki na Śląsku są bezpłatne?

Wiele z nich, jak osiedla i wieże, oglądasz z zewnątrz bez opłat, ale wstęp do kopalń i muzeów zależy od obiektu, więc sprawdź go przy konkretnym miejscu.

Które kopalnie mają trasy podziemne?

Pod ziemię zejdziesz w kopalni Guido, sztolni Królowa Luiza, Zabytkowej Kopalni Srebra, Kopalni Ćwiczebnej w Dąbrowie Górniczej i w Częstochowie w podziemnej wystawie o rudach żelaza.

Czy Nikiszowiec można zwiedzać samodzielnie?

Tak, to żywe osiedle z ulicami i placem Wyzwolenia, które oglądasz podczas spaceru, pamiętając, że mieszkają tam ludzie.

Co obejrzeć w jeden dzień w Zabrzu?

Jednego dnia da się objąć trzy miejsca tej samej instytucji, Muzeum Górnictwa Węglowego: kopalnię Guido, sztolnię Królowa Luiza oraz wieżę ciśnień.

Czy wszystkie obiekty są dostępne dla zwiedzających?

Nie. Elektrociepłownia Szombierki, wieża w Szopienicach i Browar Kmicic są dostępne tylko z zewnątrz.

Co zobaczyć w Tarnowskich Górach w jeden dzień?

Dzień w Tarnowskich Górach ułożysz z trzech części: podziemnej trasy w Zabytkowej Kopalni Srebra, maszyn parowych pod gołym niebem na tym samym terenie i lektury o całym wpisie UNESCO, który sięga Bytomia i Zbrosławic.