Zabytki techniki: Katowice

Zabytki techniki w Katowicach: dawne kopalnie, szyby, wieże ciśnień i osiedla robotnicze, od Nikiszowca po walcownię cynku w Szopienicach.

Katowice rosły na węglu i cynku, a ślady tej epoki są w wielu dzielnicach naraz. Część obiektów można zwiedzać, inne ogląda się tylko z ulicy, ale razem układają się w czytelną opowieść o mieście przemysłowym. Obiekty z innych miast regionu zebrano w dziale Zabytki techniki, a przegląd całych Katowic prowadzi przez stronę Katowice.

Od czego zacząć oglądanie zabytków techniki w Katowicach?

Dobry początek to Nikiszowiec, a obok niego wizyta w Muzeum Hutnictwa Cynku w Szopienicach. Pierwszy pokazuje, jak mieszkali górnicy, drugie, jak powstawała blacha cynkowa. Trzecim punktem może być Strefa Kultury na terenie dawnej kopalni „Katowice”.

Nikiszowiec wyrósł w latach 1908-1919 jako osiedle dla górników kopalni, na zlecenie koncernu Georg von Giesches Erben. Plany narysowali Georg i Emil Zillmannowie. Pomnikiem historii został w 2011 roku. Czerwone ceglane domy otaczają plac Wyzwolenia z neobarokowym kościołem świętej Anny, więc wystarczy krótka pętla między budynkami.

Walcownia - Muzeum Hutnictwa Cynku mieści się przy ulicy 11 Listopada 50 w dawnej walcowni blach cynkowych z lat 1903-1904. Oglądasz tu pierwotną linię produkcji blachy, zabytkowe maszyny parowe, a ponadto zbiór motocykli. Od 2017 roku muzeum wchodzi w skład Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. Dobrze sprawdza się w deszczowy dzień, bo zwiedzanie odbywa się głównie pod dachem.

Gdzie w Katowicach obejrzeć dawne kopalnie i szyby?

Ślady po kopalniach znajdziesz w czterech miejscach: w Bogucicach, w Janowie, w Załężu i w Kostuchnie. Część terenów jest dziś przekształcona, inne czekają na nowe funkcje, więc zawsze oglądaj je z zewnątrz i z poszanowaniem ogrodzeń.

W Bogucicach działała od 1823 do 1999 roku Kopalnia Węgla Kamiennego Katowice. Poprzemysłowa zabudowa z cegły, szyby i wieże wyciągowe weszły w skład Strefy Kultury; w dawnych halach mieści się muzeum, jest też restauracja. Z tym terenem łączy się zespół szybu Bartosz przy ulicy Kopalnianej 6, wcześniej zwanego Beniamin. Składają się na niego nadszybie z wieżą, maszynownia, siłownia i hala sprężarek, a zabudowa powstawała w latach 1881-1928.

W Janowie stoi zespół szybu Pułaski kopalni Wieczorek przy ulicy Szopienickiej. Wzniesiono go w latach 1903-1911, a plany przygotowali berlińscy architekci Zillmannowie; jest wpisany do rejestru zabytków i ma 40-metrową stalową wieżę szybową. Niedaleko, przy ulicy Oswobodzenia 1, w ceglanej cechowni z 1915 roku działa Galeria Szyb Wilson, prywatna galeria sztuki współczesnej. Dawniej był to budynek zaplecza szybu Wilson.

Załęże i Osiedle Witosa pokazują drugą kopalnię miasta. Kopalnia „Kleofas” działała od 1840 do 2004 roku, a dziś to teren po likwidacji, z którego zostały budynki szybów, kotłowni i elektrowni objęte ochroną. Przy ulicy Bocheńskiego stoi zespół szybu „Wschodni II”: stalowa wieża o dwóch przedziałach, przy niej nadszyb z cegły i maszynownia. Całość oddano na początku XX wieku (1913-1916) jako szyb wentylacyjny kopalni „Kleofas”.

W Kostuchnie, przy ulicy Boya-Żeleńskiego 95, leży Kopalnia Boże Dary. Zbudowali ją w latach 1901-1903 książęta pszczyńscy, a do 1937 roku nazywała się Böer. Chroniony przez konserwatora teren z budynkami przypomina o układzie górnośląskiego zakładu sprzed ponad stu laty.

Które osiedla robotnicze warto zobaczyć obok Nikiszowca?

Poza Nikiszowcem Katowice mają kilka kolonii, które powstawały obok hut i kopalń. Każda ma inną historię, a razem pokazują, jak wyglądało życie przy zakładzie przemysłowym od połowy XIX wieku do początku XX.

W Giszowcu przy ulicy Pszczyńskiej 10 znajdziesz willę dyrektora kopalni „Giesche”. Rezydencję z cegły oddano w 1910 roku, zaprojektowali ją Zillmannowie, a dziś figuruje w rejestrze zabytków. Nieopodal, w najwyższym punkcie osiedla, rośnie wieża ciśnień w Giszowcu, ceglana, wysoka na około 33 metry i zbudowana, by doprowadzić wodę do domów górników.

W Szopienicach-Burowcu przy ulicy Lwowskiej stoi Helgoland, grupa domów z czerwonej cegły, w których około 1890-1905 zamieszkali hutnicy z zakładu Wilhelmina. Skojarzenie z wyspą Helgoland wzięło się z wysokiej skarpy, na której stoją budynki. Przy ulicy Krakowskiej stoją familoki z lat siedemdziesiątych XIX wieku w Kolonii Wilhelmina, a także dawny pałacyk. Kolonię zaczęto zakładać w latach czterdziestych XIX wieku wokół huty cynku z 1834 roku.

W Wełnowcu-Józefowcu działa Kolonia Alfred, dawne osiedle kopalni „Alfred” z parterowymi domami z końca XIX wieku, objęte ochroną od 1978 roku. W Załężu, między ulicami Wiśniową i Bocheńskiego, powstawała w latach 1890-1914 kolonia robotnicza kopalni „Kleofas”, częściowo według projektów Zillmannów. To osiedla, w których wciąż mieszkają ludzie, więc zwiedzaj je dyskretnie.

Jakie wieże ciśnień, mosty i inne obiekty techniczne są w mieście?

Poza kopalniami i koloniami warto zwrócić uwagę na pojedyncze budowle: wieże ciśnień, dwa mosty, dworzec i dawny browar. Większość z nich ogląda się wyłącznie z zewnątrz, a stoją w różnych częściach miasta.

Żelbetową wieżę ciśnień Huty Metali Nieżelaznych Szopienice wzniesiono w 1912 roku na terenie dawnej huty cynku. Dziś jest nieużytkowana, wpisana do rejestru zabytków od 1978 roku i dostępna tylko z zewnątrz. Na głównej stacji, przy końcu peronu drugiego, stoi ceglana kolejowa wieża ciśnień wysoka na 30 metrów. Stanęła w 1951 roku tam, gdzie wcześniej była starsza wieża.

Przy ulicy Dworcowej znajduje się zespół starego dworca. Kolejne gmachy dobudowywano między rokiem 1859 a 1931, dlatego widać w nich neoklasycyzm, modernizm i secesję. Po odnowie zajmują je lokale usługowe. W Podlesie, nad rzeką Mleczną, jest zabytkowy most łukowy z kamienia i cegły, a w lesie Gniotek Most Cygański, nieczynny wiadukt z betonu zbrojonego, po którym nigdy nie przejechały pociągi.

W Murckach prowadzi od stacji do dawnej kopalni aleja brzozowa, wpisana do rejestru w 1949 roku. W Szopienicach, przy ulicy Bednorza 8, stoi ceglany Browar Mokrskich z lat 1879-1890. Po odnowie służy jako centrum biurowo-magazynowe i jest przykładem adaptacji zabytku przemysłowego.

Jak ułożyć trasę po zabytkach techniki w Katowicach?

Najlepiej łączyć obiekty według dzielnic, bo odległości między dzielnicami są większe niż w obrębie jednej. Trasy po sąsiednich adresach wynikają bezpośrednio z listy.

• Szopienice-Burowiec: walcownia cynku, wieża ciśnień huty, Helgoland, Kolonia Wilhelmina i Browar Mokrskich.
• Janów-Nikiszowiec: Nikiszowiec, zespół szybu Pułaski i Galeria Szyb Wilson.
• Bogucice: kopalnia „Katowice” w Strefie Kultury i zespół szybu Bartosz.
• Giszowiec: willa dyrektora i wieża ciśnień, na jednym spacerze po osiedlu.
• Załęże i Osiedle Witosa: teren kopalni „Kleofas”, szyb „Wschodni II” i kolonia robotnicza.

Kilka obiektów jest dostępnych tylko z zewnątrz, a w niektórych działają dziś firmy lub galerie. Zawsze sprawdź, czy dany obiekt jest otwarty, zanim ruszysz w drogę.

Najczęstsze pytania

Które zabytki techniki w Katowicach można zwiedzać w środku?

Najłatwiej wejść do Muzeum Hutnictwa Cynku w Szopienicach, gdzie zachował się ciąg technologiczny walcowni. Wnętrza ma też Galeria Szyb Wilson. Większość pozostałych obiektów ogląda się z zewnątrz.

Co obejrzeć w Katowicach, gdy pada deszcz?

Wybierz muzeum w walcowni cynku albo galerię w dawnej cechowni szybu Wilson. Pod dachem spędzisz też czas w Strefie Kultury, urządzonej w dawnych halach kopalni „Katowice”.

Czy w Nikiszowcu trzeba mieć przewodnika?

Nie, osiedle da się obejść samemu. Zabudowa układa się wokół placu Wyzwolenia i kościoła świętej Anny, więc łatwo wyznaczyć krótki spacer. Mieszkańcy żyją tu na co dzień, więc zachowaj spokój.

Czy tereny dawnych kopalń są dostępne dla zwiedzających?

Różnie. Teren dawnej kopalni „Katowice” stał się Strefą Kultury, ale „Kleofas” i Boże Dary to dawne tereny kopalniane, które najlepiej oglądać z ulicy.

Gdzie w Katowicach znajdziesz osiedla familoków?

Familoki stoją między innymi w Szopienicach-Burowcu (Helgoland, Wilhelmina), w Załężu (kolonia kopalni „Kleofas”), w Wełnowcu-Józefowcu (Kolonia Alfred) oraz w Nikiszowcu i Giszowcu.