Zabytki: Katowice

Zabytki w Katowicach: Hotel Monopol, Gmach Sejmu Śląskiego, Drapacz Chmur, osiedla Bruna Tauta i wille śródmieścia, ułożone według dzielnic.

Katowice to miasto, które w większości wyrosło w XIX i XX wieku, dlatego jego zabytki mają charakter przemysłowy i miejski: kamienice, ratusze dawnych gmin, wille fabrykantów, kolonie górnicze i modernistyczne gmachy z lat dwudziestych i trzydziestych. Najwięcej z nich, dwadzieścia z trzydziestu pięciu, leży w Śródmieściu, ale ciekawe adresy czekają też w Załężu, Szopienicach, Murckach i Giszowcu.

Wiele budynków jest dziś użytkowanych jako urzędy, uczelnie, przedszkola, hotele albo mieszkania, więc najczęściej ogląda się je z zewnątrz. Zabytkowe świątynie miasta znajdziesz osobno w kategorii Kościoły i klasztory: Katowice.

Które zabytki Katowic zobaczyć w śródmieściu?

Dobrym początkiem jest ulica Dworcowa. Hotel Monopol pod numerem 5 to eklektyczny gmach z białej cegły klinkierowej, wzniesiony na miejscu willi „Ollendorf” z 1860 roku. Starsza część powstała w latach 1901-1902, a hotel zaczął działać we wrześniu 1902 roku. Budynek jest wpisany do rejestru zabytków i do dziś służy gościom. Naprzeciwko stoi zespół starego dworca kolejowego: budynki powstawały etapami od 1859 do 1931 roku, więc łączą neoklasycyzm, modernizm i secesję. Po otwarciu nowego dworca w 1972 roku stary przestał pełnić dawną funkcję, a po remoncie zajęły go lokale usługowe.

Gmach Sejmu Śląskiego przy ulicy Jagiellońskiej 25 to największy pod względem kubatury budynek administracyjny wzniesiony w międzywojennej Polsce i pomnik historii. Zbudowano go w latach 1924-1929 jako siedzibę Urzędu Wojewódzkiego i Sejmu Śląskiego, symbol autonomii nadanej województwu w 1920 roku. Dziś mieszczą się w nim Urząd Marszałkowski, Sejmik Województwa Śląskiego i Śląski Urząd Wojewódzki.

Przy archikatedrze stoi Pałac Biskupi z lat 1927-1933, ceglany gmach przy ulicy Henryka Jordana 39. Zaprojektowali go Zygmunt Gawlik i Franciszek Mączyński, ci sami architekci, którzy stworzyli sąsiednią archikatedrę. Do dziś należy do archidiecezji katowickiej, a w rejestrze zabytków figuruje od 1997 roku.

Ze starszej, wiejskiej przeszłości Katowic pochodzi figura św. Jana u wlotu ulicy św. Jana do Rynku. To replika: oryginał z 1816 roku, od którego wzięła nazwę ulica, stoi w Brynowie.

Gdzie szukać katowickiego modernizmu i funkcjonalizmu?

Między wojnami Katowice stały się poligonem nowoczesnej architektury. Drapacz Chmur przy ulicy Żwirki i Wigury 15 ma czternaście pięter i stalowy szkielet, nowatorski jak na swój czas. Ukończony w 1934 roku, należał obok warszawskiego Prudentialu do najwyższych budynków w Polsce. Dawny gmach Urzędu Skarbowego uchodzi dziś za jeden z najciekawszych przykładów funkcjonalizmu w kraju.

Wzorów modernizmu można szukać też w kamienicach. Dom Wędlikowskich przy ulicy PCK 10 powstał w latach 1937-1939 według projektu Stanisława Gruszki, ma pięć kondygnacji, plan litery L i zaokrąglony narożnik. Kamienica inż. Jana Piechulka przy ulicy Raciborskiej 48 z 1932 roku to ceglany funkcjonalizm z narożnym wykuszem.

Po sąsiedzku, przy Raciborskiej 37, stoi dawne kasyno oficerskie 73. Pułku Piechoty z lat 1937-1939, zaprojektowane przez Leona Dietza d'Arma. Dziś mieści rektorat Akademii Sztuk Pięknych. Dom Powstańca Śląskiego przy ulicy Matejki 3 to funkcjonalistyczny gmach Związku Powstańców Śląskich, zaprojektowany przez Zbigniewa Rzepeckiego i wpisany do rejestru w 2014 roku. Jest też miejscem oporu z września 1939 roku.

Wśród willi wyróżnia się Willa Tadeusza Michejdy przy ulicy Poniatowskiego 19, dom własny architekta z lat 1926-1930, modernistyczny, w nurcie formizmu. Wpisano ją do rejestru zabytków i włączono do katowickiego Szlaku Moderny.

Jakie pałace, wille i kamienice dawnych elit stoją w Katowicach?

Przy placu Wolności 12a stoi Pałac Goldsteinów, neorenesansowa willa braci Abrahama i Josefa Goldsteinów, właścicieli tartaków po obu stronach granicy pruskorosyjskiej. Ukończono ją w 1872 roku, a dziś mieści urząd stanu cywilnego, więc zwiedzanie ogranicza się do oglądania budynku od zewnątrz.

Ulica Warszawska to dwie wille ogrodowe. Willa Kramstów pod numerem 37 z lat 1875-1876, według projektu Juliusa Haasego, od 1992 roku jest siedzibą klubu twórczego „Marchołt”. Willa Oskara Działoszyńskiego pod numerem 55, neorenesansowa, z 1897 roku, jest budynkiem mieszkalnym, więc oglądamy ją wyłącznie z ulicy. W Śródmieściu przy ulicy Powstańców 23 stoi Korfantówka, willa z lat 1907-1909 w stylu wiejskiego domu, w której od 1923 roku mieszkał Wojciech Korfanty. Dziś jest przedszkolem.

Śródmiejską zabudowę czynszową reprezentują zespół czterech kamienic przy Piastowskiej 3, autorstwa Louisa Dame'a z około 1900 roku, rozpoznawalny po hełmach wieńczących narożniki, oraz sąsiedztwo ulicy Mickiewicza. Pod numerem 8 stoi kamienica z 1900 roku, w której od 1935 roku działała restauracja, a później kawiarnia „Wojko”. Pod numerem 5 zobaczysz ceglaną łaźnię miejską z lat 1894-1895, przebudowaną w 1911 roku, dziś biurową.

Poza śródmieściem warto dodać pałac w Załężu przy ulicy Gliwickiej 159, neoklasycystyczny, z lat 1886-1887, niegdyś siedzibę dyrekcji spółki Giesche, dziś prywatny szpital. W Dąbrówce Małej leży folwark Tiele-Wincklerów z inskrypcją z rokiem 1853 i aleją kasztanowców, a w Murckach pałacyk książąt pszczyńskich z 1905 roku na Wzgórzu Wandy. Od 1975 roku mieści się w nim przedszkole.

Co zostało po przemyśle i osiedlach górniczych?

Katowickie zabytki techniki to przede wszystkim obiekty dawnych kolei i hut. Lokomotywownia Katowice przy ulicy Raciborskiej to opuszczony zespół kolejowy z dwiema halami o układzie wachlarzowym, zbudowanymi około 1900 roku. Do rejestru zabytków trafił w 2021 roku. W Szopienicach stoi wieża ciśnień z lat 1911-1912, zaprojektowana przez Zillmannów dla zakładów cynkowych, wysoka na 68 metrów, oraz Browar Mokrskich z lat 1879-1890, dziś centrum biurowo-magazynowe z dziedzińcem rzeźb. W Podlesiu zobaczysz kamienno-ceglany most nad Mleczną z końca XIX wieku, wpisany do rejestru w 1984 roku.

Dawne gminy zostawiły ratusze. Ratusz w Załężu przy ulicy Gliwickiej 102 to neogotycki gmach z 1897 roku z zegarem w szczycie. Ratusz w Szopienicach z lat 1927-1928 jest modernistyczny, a przez kilka miesięcy uczył w Szopienicach Ludwik Zamenhof, twórca esperanta. Dawny ratusz w Bogucicach z lat 1911-1912 łączy secesję, wczesny modernizm i neoklasycyzm, a dziś mieści rektorat Uniwersytetu Ekonomicznego.

Osiedla patronackie to osobny rozdział. W Giszowcu stoi kolonia amerykańska, sześć willi w angielskim stylu, które postawiono w latach 1927-1928 dla amerykańskiej kadry spółki SACO. Bruno Taut zaprojektował dla kopalni Wujek dwa osiedla: kolonię miejską z jedenastoma budynkami w Śródmieściu oraz kolonię robotniczą z 36 domami szeregowymi na Załęskiej Hałdzie. Trzecia, kolonia urzędnicza, to osiem willi bliźniaczych przy ulicy Mikołowskiej. W Murckach dominuje dawny Książęcy Dom Handlowy z lat 1905-1908, wpisany do rejestru w 2021 roku.

Powojenny rozdział otwiera Osiedle Kopalniana, cztery czternastopiętrowe wieżowce przy ulicy Uniwersyteckiej, zwane Dolarowcami, a z międzywojnia pochodzi zespół zabudowy lotniska Muchowiec, klasycyzujący kompleks z wieżą kontroli lotów i kolumnadami.

Jak połączyć zabytki w trasy po Katowicach?

Najłatwiej planować po adresach. Ulica Dworcowa łączy hotel i stary dworzec, ulica Mickiewicza dwa budynki, ulica Warszawska dwie wille, a Raciborska kasyno oficerskie i kamienicę Piechulka. W Załężu przy Gliwickiej leżą pałac i ratusz, w Giszowcu kolonię amerykańską łatwo połączyć z innymi obiektami osiedla, a w Szopienicach wieżę ciśnień z browarem i ratuszem.

Warto zajrzeć także do innych kategorii miasta: Cmentarze i pomniki: Katowice, Muzea: Katowice i Parki i przyroda: Katowice. Zabytki z całego regionu zebrano w kategorii Zabytki na Śląsku.

Najczęstsze pytania

Jaki gmach symbolizuje autonomię województwa śląskiego?

Gmach Sejmu Śląskiego przy ulicy Jagiellońskiej 25, zbudowany w latach 1924-1929. Jest pomnikiem historii.

Gdzie zobaczyć międzywojenny wieżowiec w Katowicach?

Drapacz Chmur przy ulicy Żwirki i Wigury 15, wieżowiec o czternastu piętrach, oddany w roku 1934.

Czy do zabytkowych willi w Katowicach można wejść?

Zwykle nie. Pałac Goldsteinów mieści urząd stanu cywilnego, Korfantówka przedszkole, a Willa Działoszyńskiego jest budynkiem mieszkalnym, więc zostaje oglądanie z ulicy.

Co to są Dolarowce?

Mieszkańcy tak nazywają cztery czternastopiętrowe wieżowce Osiedla Kopalniana przy ulicy Uniwersyteckiej.

Gdzie zobaczyć osiedla Bruna Tauta?

Kolonia miejska kopalni Wujek leży w Śródmieściu, a kolonia robotnicza na Załęskiej Hałdzie.