Miejsca pamięci: Katowice

Miejsca pamięci w Katowicach: pomniki powstań śląskich, Katyń, kopalnia Wujek i cmentarze. Kilkanaście adresów związanych z historią regionu.

W mieście stoją pomniki trzech powstań śląskich, upamiętnienia września 1939 roku i okupacji niemieckiej, tablice po zbrodniach z 1940 roku, pomnik ofiar okresu stalinowskiego oraz miejsce pacyfikacji w grudniu 1981 roku. Każdy z tych adresów dotyczy innego wydarzenia, dlatego opisujemy je osobno i bez łączenia w jedną opowieść.

Jakie miejsca pamięci są w Katowicach?

W mieście znajdziesz kilkanaście adresów: pomniki powstań śląskich w Śródmieściu, Szopienicach, Nikiszowcu i Starej Ligocie, wieżę spadochronową i pomnik harcerzy, upamiętnienia ofiar Katynia i jeńców z Ostaszkowa, pomnik ofiar stalinizmu w Panewnikach, kopalnię Wujek z muzeum, cmentarze i miejsce po Synagodze Wielkiej. Większość stoi na placach i skwerach, więc można je odwiedzić bez biletu i rezerwacji.

Gdzie stoją pomniki powstań śląskich?

Najbardziej znany jest Pomnik Powstańców Śląskich w Śródmieściu, przy alei Korfantego, w pobliżu ronda gen. Ziętka. Składa się z trzech brązowych skrzydeł, symbolizujących kolejne powstania: pierwsze w 1919, drugie w 1920 i trzecie w 1921 roku. Uroczystość odsłonięcia odbyła się 1 września 1967.

Mniejsze pomniki stoją w dzielnicach. W Szopienicach Pomnik Powstańca Śląskiego ma formę obelisku z dwiema tablicami; poprzednik, Pomnik Wolności z 1924 roku, został zniszczony w 1939 roku. W Janowie-Nikiszowcu pomnik ku czci Bohaterów Powstań Śląskich stoi na skwerze przy ulicy Zamkowej i zastąpił starszy pomnik z 1922 roku, który zburzono we wrześniu 1939 roku. W Starej Ligocie głaz z orłem u zbiegu ulic Ligockiej i Hetmańskiej postawiono w 1922 roku; w 1936 zmieniono jego wygląd, a po wojnie odtworzono.

Co upamiętnia wrzesień 1939 roku?

Pomnik Harcerzy Września z 1983 roku stoi na placu Obrońców Katowic. To brązowa grupa czterech młodych ludzi w mundurkach, z których dwoje ma ręce związane z tyłu, poświęcona harcerzom stawiającym opór niemieckim żołnierzom oraz poległym i zamordowanym w czasie okupacji.

Wieża spadochronowa w parku Kościuszki mierzy dziś trzydzieści pięć metrów i jako jedyna wieża spadochronowa przetrwała w kraju. Budowę zakończono w 1937 roku, a uroczyste otwarcie przypadło na czerwiec 1938. Dziś służy jako pomnik dla obrońców miasta, którzy we wrześniu 1939 roku zginęli z rąk niemieckich żołnierzy lub zostali przez Niemców zamordowani.

Poza pomnikami zostały ślady pustki. Synagoga Wielka, główna bóżnica przedwojennych Katowic, otwarto w 1900 roku przy ulicy Mickiewicza. Pożar wybuchł 8 września 1939 roku, a ruiny rozebrano. Dziś na tym miejscu znajduje się plac Synagogi, na którym stoi pomnik. Z okresu okupacji pochodzi też historia błogosławionego Stanisława Kubisty z Kostuchny, zmarłego w obozie Sachsenhausen w 1940 roku; pomnik z 2000 roku stoi na skwerze jego imienia, obok kościoła Trójcy Przenajświętszej.

Gdzie w Katowicach upamiętniono ofiary Katynia i Ostaszkowa?

Pomnik Ofiar Katynia stoi na placu Andrzeja i upamiętnia oficerów Wojska Polskiego zamordowanych w 1940 roku. Odsłonięto go 24 maja 2001 roku. Rzeźba pokazuje policjanta i dwóch oficerów stojących nad dołem śmierci, a na cokole wypisano Katyń, Charków, Miednoje i inne miejsca zagłady.

Skwer Jeńców Ostaszkowa na Osiedlu Tysiąclecia nosi imię ponad sześciu tysięcy trzystu Polaków przetrzymywanych w obozie w Ostaszkowie i zamordowanych wiosną 1940 roku. Leży w rejonie ulic Chorzowskiej, Ułańskiej i Chrobrego, niedaleko głównego wejścia do Parku Śląskiego. Stoi tu tablica informacyjna.

Czym jest kopalnia Wujek i muzeum pamięci?

Kopalnia Wujek w Załężskiej Hałdzie-Brynowie wydobywała węgiel od 1900 do końca listopada 2021 roku. Powstała jako Oheim, a nazwę zmieniono w 1922 roku. To tutaj 16 grudnia 1981 roku spacyfikowano strajk; dziewięciu górników straciło wtedy życie.

Wydarzeniom z grudnia 1981 roku poświęcone jest Muzeum Izba Pamięci Kopalni Wujek przy ulicy Wincentego Pola 38, w dawnym magazynie odzieżowym kopalni. Placówkę prowadzi Śląskie Centrum Wolności i Solidarności. To właściwe miejsce, by poznać przebieg strajku okupacyjnego po wprowadzeniu stanu wojennego i losy ofiar.

Co upamiętnia pomnik w Panewnikach?

Pomnik Ofiar Stalinizmu stoi na cmentarzu komunalnym przy ulicy Panewnickiej 45. Pomnik jest poświęcony osobom z podziemia niepodległościowego oraz więźniom politycznym, które w latach 1945-1956 zabito, a ciała pochowano w tajemnicy. Wśród wymienionych formacji są Konspiracyjne Wojsko Polskie, Narodowe Siły Zbrojne i Wolność i Niezawisłość.

Czyj grób znajduje się w lesie w Murckach?

W lesie w Murckach, przy ulicy Węgierskiej, znajduje się grób żołnierzy węgierskich. Spoczywa tu dwudziestu dziewięciu żołnierzy obsługujących baterie przeciwlotnicze, rozstrzelanych 28 stycznia 1945 roku, po poddaniu się wkraczającym wojskom sowieckim. Tablice na grobie pochodzą z 2011 i 2013 roku.

Które cmentarze wchodzą w skład tej listy?

Cmentarz przy ulicy Francuskiej założono w 1870 roku przy kościele Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. To jedna z najstarszych nekropolii miasta, wciąż czynna, pochowano tu m.in. Adama Didura, Józefa Rymera i Wojciecha Korfantego. Od południa sąsiaduje z cmentarzem ewangelickim, a oba wpisano do rejestru zabytków w 1993 roku.

W parku Kościuszki działa cmentarz żołnierzy radzieckich. Stoi na nim od 2014 roku rzeźba dwóch żołnierzy Armii Czerwonej, dawny element pomnika z 1947 roku, którego pierwotna forma już nie istnieje.

Jak zwiedzać miejsca pamięci w Katowicach?

Te adresy to miejsca upamiętnienia, nie zwykłe punkty zwiedzania, więc obowiązuje na nich cisza i powaga. Pomniki na placach i skwerach są dostępne przez cały czas, cmentarze obowiązują własne zasady, a muzeum na Wujku działa jako placówka z własnymi godzinami, które sprawdź przed wizytą.

Układając trasę, warto połączyć miejsca bliskie sobie: pomnik Powstańców Śląskich i plac Andrzeja leżą w Śródmieściu, a wieża spadochronowa i cmentarz żołnierzy radzieckich w parku Kościuszki. Inne nekropolie i pomniki zebrano na stronie cmentarze i pomniki w Katowicach, a zabytki miasta na stronie zabytki w Katowicach. Ogólny przegląd znajdziesz pod adresem co zobaczyć w Katowicach.

Najczęstsze pytania

Jakie pomniki powstań śląskich są w Katowicach?

Największy stoi w Śródmieściu przy alei Korfantego, w formie trzech brązowych skrzydeł. Mniejsze pomniki są w Szopienicach, Nikiszowcu i Starej Ligocie.

Gdzie w Katowicach jest pomnik Ofiar Katynia?

Na placu Andrzeja w Śródmieściu, odsłonięty 24 maja 2001 roku.

Co wydarzyło się w kopalni Wujek?

16 grudnia 1981 roku pacyfikowano tam strajk, w którym zginęło dziewięciu górników. O tych wydarzeniach opowiada Muzeum Izba Pamięci Kopalni Wujek przy ulicy Pola 38.

Czy Synagoga Wielka w Katowicach jeszcze stoi?

Nie. Spalono ją 8 września 1939 roku, a następnie rozebrano. W jej miejscu jest dziś plac Synagogi z pomnikiem.

Czy wieża spadochronowa w parku Kościuszki jest zabytkiem?

Tak, wpisano ją do rejestru zabytków. Jest jedyną zachowaną wieżą spadochronową w Polsce i pełni funkcję pomnika obrońców Katowic z 1939 roku.