Architektura: Katowice

Architektura w Katowicach: modernizm, neogotyk, osiedla robotnicze i szyby kopalń, od Superjednostki po Nikiszowiec i Gmach Sejmu Śląskiego.

Katowice rosły szybko, więc zachowały budowle z kilku epok obok siebie: ceglane kościoły z końca XIX wieku, przemysłowe osiedla Zillmannów, modernistyczne wieżowce i kamienice z lat trzydziestych oraz powojenne bryły. Poniżej wskazujemy, co obejrzeć i jak to połączyć w trasę. Szerszy przegląd regionu znajdziesz w dziale architektura na Śląsku, a wszystkie miejsca miasta w atrakcjach Katowic.

Jaką architekturę warto zobaczyć w Katowicach?

Najciekawsze są trzy nurty: modernizm międzywojenny z jego wieżowcami i kamienicami, ceglana architektura przemysłowa z osiedlami robotniczymi oraz neogotyckie i neobarokowe kościoły. Większość budowli stoi w Śródmieściu, ale najbardziej klimatyczne zespoły przemysłowe leżą w Szopienicach, Giszowcu i Nikiszowcu, a pojedyncze perełki rozsiane są po Załężu, Bogucicach i Dąbrówce Małej.

Wiele obiektów ogląda się z zewnątrz, bo pełnią dziś inne funkcje: biurowe, urzędowe, medyczne albo mieszkalne. Dlatego trasa po mieście wymaga raczej dobrych butów niż biletów, a przy każdym punkcie warto zajrzeć do opisu, żeby sprawdzić, co dziś mieści środek.

Które budowle modernizmu zobaczyć w Katowicach najpierw?

Zacznij od Drapacza Chmur przy ulicy Żwirki i Wigury 15, dawnego gmachu urzędu skarbowego. Czternastopiętrowy wieżowiec ukończony w 1934 roku zbudowano na stalowym szkielecie, co w tamtych czasach było nowością, a razem z warszawskim Prudentialem należał do najwyższych budynków w kraju. Wpisano go do rejestru zabytków i uznaje się za wzór funkcjonalizmu.

W pobliżu stoi Dom Wędlikowskich pod numerem 10 przy ulicy PCK. Projekt Stanisława Gruszki z lat 1937-1939 to pięciokondygnacyjna kamienica na planie litery L, z zaokrąglonym narożnikiem i oryginalną klatką schodową. Dom architekta, Willa Tadeusza Michejdy z lat 1926-1930, należy do katowickiego Szlaku Moderny i była pierwszym samodzielnym projektem Michejdy w mieście.

Powojenne olbrzymy

Z epoki PRL pochodzą trzy dominanty. Spodek projektu Macieja Gintowta i Macieja Krasińskiego otwarto w 1971 roku, a jego bryłę pokrywają aluminiowe łuski. Superjednostka przy alei Korfantego z lat 1966-1970 ma 187,5 metra długości, osiemnaście kondygnacji i 764 mieszkania. Kompleks .KTW na Koszutce to dwie wieże biurowe obok Spodka; wnętrza nie są dostępne, ale można obejść bryłę i skwer. Przy rondzie generała Ziętka działa Rondo Sztuki, wystawiennicza galeria Akademii Sztuk Pięknych, mieszcząca się wysoko w budynku przypominającym półkopułę (2007).

Jak wyglądają katowickie kościoły?

Kościoły to osobny rozdział miejskiej architektury, bo pokazują, jak zmieniały się style. Najstarszym zachowanym murowanym kościołem w śródmieściu jest neogotycki Kościół Mariacki z lat 1862-1870, z wieżą o wysokości 71 metrów, projektu Alexisa Langera. Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła przy ulicy Mikołowskiej wznosi się na 86 metrów i przez dwie dekady XX wieku był katedrą.

Świątynia, która ją zastąpiła, to Archikatedra Chrystusa Króla: kopuła, portyk i pomnik historii od 2017 roku. Obok stoi Pałac Biskupi z lat 1927-1933, zaprojektowany przez tych samych architektów, Zygmunta Gawlika i Franciszka Mączyńskiego; dziś to siedziba kurii, więc ogląda się go z zewnątrz.

W dzielnicach znajdziesz kolejne ciekawe przykłady. W Bogucicach rośnie neogotycka bazylika św. Szczepana, w Załężu ceglany kościół św. Józefa projektu Ludwiga Schneidera, a w Dąbrówce Małej neobarokowy kościół św. Antoniego Padewskiego z lat 1911-1912. Nowocześniej wygląda Kościół Opatrzności Bożej na Zawodziu, projekt Tadeusza Łobosa z lat 1930-1931 z cegły i żelbetu. W Panewnikach stoi franciszkańska bazylika, a na Nikiszowcu kościół św. Anny z dwiema wieżami. Wyjątkiem jest drewniany kościół św. Michała Archanioła z około 1510 roku w Parku Kościuszki; o regionalnym szlaku takich świątyń przeczytasz w artykule o drewnianych kościołach XVI-XVIII wieku.

Gdzie obejrzeć przemysłową architekturę Zillmannów?

Berlińscy architekci Emil i Georg Zillmannowie zaprojektowali osiedla i obiekty dla spółki Georg von Giesches Erben. Najpełniej widać to na Nikiszowcu: zwarta zabudowa z czerwonej cegły z lat 1908-1919 od 2011 roku jest pomnikiem historii. Kawałek dalej, w willi dyrektora kopalni Giesche przy ulicy Pszczyńskiej 10 w Giszowcu, zobaczysz ceglaną rezydencję z 1910 roku. W tej samej dzielnicy stoi wieża ciśnień o wysokości około 33 metrów, a przy ulicy Górniczego Stanu kolonia amerykańska: sześć willi w angielskim stylu, które w latach 1927-1928 przyjęły amerykańskich kierowników spółki SACO.

Ślady kopalń zachowały się w kilku miejscach. Zespół szybu Pułaski z lat 1903-1911 ma czterdziestometrową stalową wieżę szybową; pierwotny szyb nosił nazwę Carmer, a szyb Wschodni II przy kopalni Kleofas stalową wieżę z ceglanym nadszybiem z lat 1913-1916. W Szopienicach warto połączyć Walcownię - Muzeum Hutnictwa Cynku z dwiema wieżami ciśnień: żelbetową wieżą dawnej huty z 1912 roku, nieużytkowaną i dostępną tylko z zewnątrz, oraz secesyjno-modernistyczną wieżą przy ulicy Korczaka o wysokości 68 metrów. Podobne projekty braci Zillmannów oglądasz też w Bytomiu, w opisanej w artykule elektrociepłowni Szombierki.

Opuszczonym zabytkiem kolei jest Lokomotywownia Katowice przy Raciborskiej: dwie wachlarzowe hale, jedna z nich gotowa wiosną 1900 roku. Obiekt jest nieczynny, więc patrzy się na niego z daleka i nie wchodzi do środka.

Które pałace i gmachy publiczne obejrzeć z zewnątrz?

Śródmieście ma kilka budowli, które znasz z fotografii. Hotel Monopol z 1902 roku, w białej cegle klinkierowej, dalej przyjmuje gości. Gmach Sejmu Śląskiego z lat 1924-1929 to neoklasycystyczny pomnik historii i symbol autonomii województwa, a dziś siedzą w nim urzędy. Gmach przy alei Korfantego 3 to dawny Grand Hotel, w latach 1984-2018 siedziba Muzeum Śląskiego, dziś budynek techniczny i niedostępny dla zwiedzających. Pałac Goldsteinów z 1872 roku mieści urząd stanu cywilnego.

W Załężu uzupełnij trasę o pałac z lat 1886-1887, dziś prywatny szpital, i ceglany ratusz gminy Załęże, na którym nad wejściem wykuto datę 1897, a w szczycie umieszczono zegar. Dąbrówka Mała kryje folwark Tiele-Wincklerów, na którego wschodniej elewacji widnieje napis z datą 1853. W Podlesiu zobaczysz zabytkowy most nad rzeką Mleczną z kamienia i cegły oraz ukryty w lesie Most Cygański, kolejowy wiadukt z żelbetu, zbudowany około 1918 roku i nieużywany: pociągi nigdy po nim nie jeździły.

Co kryje się za najsłynniejszymi bryłami?

Za kilkoma budowlami stoją opowieści, które zmieniają sposób patrzenia na ich fasady. Spodek wyłoniono w zamkniętym konkursie z 1960 roku, a otwarto 8 maja 1971 roku; w środku działają dziś lodowisko i basen. Superjednostka powstała jako Skomasowana Jednostka Mieszkaniowa i do 1973 roku była największym budynkiem mieszkalnym w Polsce, dopóki nie przerósł jej gdański Falowiec. Mieszkania mają różny metraż, od kompaktowych M-3 o powierzchni 38 metrów kwadratowych po większe M-5.

Hotel Monopol stanął na miejscu piętrowej willi Ollendorf z 1860 roku, którą pod koniec lat dziewięćdziesiątych XIX wieku kupił Arnold Lustig; starszą część przy Dworcowej zbudowano w latach 1901-1902. Gmach Sejmu Śląskiego jest największym pod względem kubatury budynkiem administracyjnym wzniesionym w międzywojennej Polsce, a statut organiczny przyznał województwu autonomię w 1920 roku. Pałac Goldsteinów zbudowali bracia Abraham i Josef, właściciele tartaków po obu stronach granicy pruskorosyjskiej; po pożarze w 1892 roku przenieśli firmę z Katowic. Kościół Mariacki jest z kolei najstarszym murowanym kościołem w mieście, a jego plany parafii sięgają połowy XIX wieku.

Co obejrzeć też w środku?

Do wnętrza wejdziesz w kilku miejscach z tej listy: Muzeum Śląskie w dawnej kopalni Katowice jest w większości podziemne, a hala Spodka działa jako widowiskowa. Kościoły są otwarte dla wiernych, a Katowice Miasto Ogrodów przy placu Sejmu Śląskiego organizuje festiwale muzyczne i wizualne. Zabytkowy cmentarz żydowski przy ulicy Kozielskiej 16 z 1869 roku jest czynny, a jego brama, budynek pogrzebowy i nagrobki objęte są ochroną.

Jak ułożyć trasę po architekturze Katowic?

Pierwszy dzień zaplanuj w Śródmieściu: Drapacz Chmur, Dom Wędlikowskich, Monopol, Gmach Sejmu i Archikatedra z Pałacem Biskupim leżą w niewielkim promieniu. Drugi dzień poświęć osiedlom Zillmannów: Nikiszowiec, szyb Pułaski, Giszowiec z willą, wieżą i kolonią amerykańską. Trzeci to Szopienice z Walcownią i wieżami ciśnień. Załęże oferuje kościół, pałac i ratusz przy jednej ulicy Gliwickiej, a Koszutka Spodek, .KTW i Rondo Sztuki. Dla amatorów nietypowych miejsc dodatkowy dzień w Podlesiu z mostami. Gdy masz tylko kilka godzin, wybierz jedną grupę: osiedle i szyb Pułaski albo centrum z wieżowcem i kościołami. Dzięki temu zobaczysz więcej, a mniej czasu spędzisz w drodze między dzielnicami.

Najczęstsze pytania

Co zobaczyć w Katowicach z architektury?

Drapacz Chmur, Spodek, Superjednostkę, Archikatedrę, Gmach Sejmu Śląskiego oraz osiedla Nikiszowiec i Giszowiec. To pięć, sześć miejsc, które dają obraz miasta.

Które budynki w Katowicach to modernizm?

Drapacz Chmur, Dom Wędlikowskich, Willa Michejdy i Kościół Opatrzności Bożej to modernizm z lat 1926-1939. Powojenne bryły to Spodek i Superjednostka.

Czy można zwiedzać pałace w Katowicach?

Nie wszystkie. Pałac Goldsteinów mieści urząd stanu cywilnego, pałac w Załężu prywatny szpital, a Pałac Biskupi kurię. Ogląda się je z zewnątrz.

Kto zaprojektował Nikiszowiec?

Osiedle zaprojektowali berlińscy architekci Georg i Emil Zillmannowie, ci sami, którzy zaplanowali Giszowiec i kościół św. Anny.

Czy do wszystkich zabytków techniki można wejść?

Nie. Wieża ciśnień dawnej huty w Szopienicach jest nieużytkowana, a Lokomotywownia nieczynna. Walcownię - Muzeum Hutnictwa Cynku zwiedzisz jako muzeum.

Jak duża jest Superjednostka?

Blok z lat 1966-1970 ma 187,5 metra długości, osiemnaście kondygnacji i 764 mieszkania, więc na tle ulicy wygląda jak osobna dzielnica.

Od czego zacząć zwiedzanie Śródmieścia?

Od Drapacza Chmur przy ulicy Żwirki i Wigury, potem Dom Wędlikowskich, Hotel Monopol i Gmach Sejmu Śląskiego. Wszystkie leżą blisko siebie i obejrzysz je w pół dnia.