Nikiszowiec

Nikiszowiec to część Katowic i zabytkowe osiedle patronackie, które w latach 1908-1919 zbudował koncern Georg von Giesches Erben dla górników kopalni „Giesche”, od 1946 roku zwanej „Wieczorek”. Zwarta zabudowa z czerwonej cegły skupia się wokół placu Wyzwolenia i neobarokowego kościoła św. Anny.

Skąd wzięło się osiedle i jego nazwa

Gdy koncern otworzył nowe szyby, brakowało mieszkań dla robotników. Zgodę na budowę kolonii obok szybu „Nickisch” wydano 16 grudnia 1908 roku, a pod osiedle przeznaczono ponad 20 ha. Nazwa pochodzi od tego szybu, a ten od nazwiska przedstawiciela spółki Gieschego, barona Friedricha Nickischa von Rosenegka.

Projekt wykonali berlińscy architekci Georg i Emil Zillmannowie, którzy zaprojektowali też sąsiedni Giszowiec. Pierwszy blok oddano jesienią 1911 roku, do wybuchu I wojny światowej stanęło sześć, a ostatni, dziewiąty, ukończono w 1919 roku. Kościół wznoszono od 1914 roku, a obecny wygląd osiedle uzyskało w 1927 roku, po zakończeniu jego budowy.

Jak zaprojektowano osiedle

W przeciwieństwie do Giszowca z domami w ogrodach, Nikiszowiec zaplanowano jako zwartą zabudowę blokową o miejskim charakterze. Zabudowę mieszkaniową tworzy dziewięć kwartałów trzykondygnacyjnych budynków, z których każdy zaprojektowano na 165 mieszkań. Łącznie powstało około tysiąca mieszkań, typowe miało dwa pokoje z kuchnią i około 63 m².

Wewnątrz kwartałów są podwórka, na których stały chlewiki i piece do wypieku chleba, zwane piekarniokami. Z ulicy wchodzi się do nich sklepionymi przejściami, tzw. ajnfartami, a ulice zamykają przewiązki wsparte na arkadach. Fasady z surowej cegły urozmaicają łukowe nadproża, wykusze, portale, podcienia i loggie. Nad wejściem do dawnej poczty przy placu Wyzwolenia 4 widać mozaikę z czerwonymi różami, nawiązującą do kobiecego stroju górnośląskiego.

Co znajdziesz w środku

Centrum osiedla to wydłużony plac Wyzwolenia z dawnymi sklepami w podcieniach i kościołem św. Anny. Świątynię, także projektu Zillmannów, wzniesiono na planie krzyża łacińskiego z surowej cegły, z witrażami Georga Schneidera z Ratyzbony i zabytkowymi organami braci Rieger z Karniowa.

Przy ul. Rymarskiej 4, w dawnej pralni z maglem, działa Dział Etnologii Miasta, oddział Muzeum Historii Katowic. Wystawy stałe to „Woda i mydło najlepsze bielidło. W pralni i maglu na Nikiszowcu”, „U nos w doma na Nikiszu. We wnętrzu nikiszowieckiego mieszkania” oraz „Wokół mistrzów Grupy Janowskiej”. W 1998 roku w budynkach dawnej cechowni szybu „Wilson” rozpoczęła działalność prywatna Galeria Szyb Wilson.

Ochrona i miejsce na szlakach

Układ urbanistyczny osiedla wpisano do rejestru zabytków w 1978 roku, a zabudowę w 2013 roku. Rozporządzeniem Prezydenta RP z 14 stycznia 2011 roku Nikiszowiec uznano za pomnik historii. Od 2006 roku jest jednym z punktów Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. W odległości około 2,2 km od osiedla znajduje się Walcownia - Muzeum Hutnictwa Cynku.

Osiedle zapisało się w sztuce: od 1946 roku inspirowało artystów nieprofesjonalnych z kręgu Grupy Janowskiej, a film Kazimierza Kutza „Sól ziemi czarnej” opowiada o wydarzeniach z czasów powstań śląskich, natomiast „Perła w koronie” obrazuje strajki górników z końca lat 30.

Praktycznie

• Adres: Katowice, dzielnica Janów-Nikiszowiec, układ ulic wokół placu Wyzwolenia (ul. Szopienicka, Giszowiecka, Janowska, św. Anny).
• Zasady zwiedzania: osiedle jest własnością prywatną, zespół jest dostępny dla zwiedzających z zewnątrz (zabytek.pl). Pamiętaj, że to nadal miejsce zamieszkania.
• Dojazd: komunikacją miejską ZTM, przystanki „Nikiszowiec Kościół”, „Nikiszowiec Szpital”, „Nikiszowiec Szyb Pułaski” i „Nikiszowiec Szyb Wilson” (stan z 2023 roku).
• Muzeum przy ul. Rymarskiej 4: godziny otwarcia i zasady zwiedzania sprawdź na stronie mhk.katowice.pl przed wizytą.