Rzeźba

Rzeźba na Śląsku to pomniki, ławeczki i rzeźby uliczne w kilkunastu miastach, od Katowic po Bielsko-Białą. Zobacz, gdzie szukać brązów i żeliwnych lwów.

Spacer od jednej rzeźby do drugiej pozwala poznać region przez postaci, które go tworzyły: poetów, lekarzy, piłkarzy, górników i książęta. Rzeźby stoją na rynkach, w parkach i na osiedlach, więc łatwo włączyć je do zwykłego spaceru po mieście.

Jakie rzeźby i pomniki można zobaczyć na Śląsku?

W regionie stoją pomniki ważnych postaci, brązowe ławeczki z miejscem dla siedzącego obok przechodnia, żeliwne lwy z huty, rzeźby górnicze i kilka obiektów humorystycznych. Przeważają dzieła z brązu, ale są też granit, stal, beton, piaskowiec i żeliwo.

Najwięcej rzeźb skupia się w Katowicach, zwłaszcza w Śródmieściu, a w drugiej kolejności w Chorzowie i Częstochowie. Pojedyncze, ciekawe prace trafisz w małych miejscowościach, jak Bystra, Jaworze, Koszęcin czy Kończyce Wielkie.

Jakie rzeźby i pomniki warto zobaczyć w Katowicach?

Katowice mają najgęstszą sieć pomników w regionie. Osiemnaście rzeźb leży w różnych dzielnicach, z czego dziesięć w samym Śródmieściu, więc spacer centrum zajmie sporo czasu.

Przed gmachem Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego, na placu Bolesława Chrobrego, jeździ Józef Piłsudski na koniu: rzeźbę z lat 1937-1939 zaprojektował chorwacki twórca, a Katowice zobaczyły ją dopiero w 1993 roku, po ponad pół wieku wędrówki. Na rogu Jagiellońskiej i Lompy tego samego placu wznosi się Obelisk Orłów Śląskich z 1984 roku, zwieńczony dwoma orłami w locie. Na placu Sejmu Śląskiego stoi Pomnik Wojciecha Korfantego dłuta Zygmunta Brachmańskiego z 1999 roku, a w Parku Powstańców Śląskich Pomnik generała Jerzego Ziętka, brązowy posąg na granicie, odsłonięty w 2005 roku. Przy skrzyżowaniu Wita Stwosza i Jordana, obok seminarium duchownego, siedzi kardynał August Hlond z różańcem w ręku: czterometrowa rzeźba z piaskowca, odsłonięta 5 lipca 2016 roku.

Odrobinę lżejsze akcenty to Pomnik bluesmana nad ulicą Mariacką, postać z gitarą zawieszona na linach pięć metrów nad przechodniami, oraz Ławeczka Stanisława Ligonia przy siedzibie rozgłośni radiowej. W dzielnicach stoją: Pomnik Żołnierza Polskiego Bronisława Chromego z 1978 roku, Pomnik „Rodzina” na placu Grunwaldzkim w Koszutce z mozaiką odtworzoną w 2016 roku, Ławeczka Bolesława Szabelskiego w Ligocie, Pomnik Edmunda Bojanowskiego przed klasztorem w Panewnikach i Pomnik Alpinistów w Parku Kościuszki, obelisk z 2015 roku Bogumiła Burzyńskiego, który upamiętnia ośmiu członków katowickiego klubu wysokogórskiego, zmarłych w górach. W Załężu, przy Gliwickiej 107, ukryła się Cukerzołza, mała brązowa beboczka z tortem i różdżką, jedna z ponad stu figurek cyklu Grzegorza Chudego.

Więcej o stolicy regionu: rzeźby w Katowicach.

Gdzie obejrzeć rzeźby w Chorzowie i Parku Śląskim?

Chorzów ma osiem rzeźb, z czego większość stoi w Parku Śląskim lub tuż obok. To dobry cel na spacer, bo odległości między pomnikami są niewielkie, a alejki parku zapewniają cień.

Przy planetarium stoi Pomnik Mikołaja Kopernika, odsłonięty w 1964 roku. Granitowy astronom z globem w dłoni, dzieło Jerzego Bandury, razem z okrągłą platformą przypomina zegar słoneczny i ma około czterech metrów. W parku zobaczysz też rzeźbę „Górnicy” Mariana Wnuka z 1965 roku, przedstawiającą dwóch górników w kaskach z lampami, wysoką na około trzy metry, oraz Ławeczkę Karolinki i Karlika w Rosarium, gdzie na oparciu ławki przysiadł gołąb. Plac Hutników zdobi rekonstrukcja Pomnika Friedricha Wilhelma von Redena z 2002 roku, oryginalnie z 1853 roku, upamiętniająca pruskiego urzędnika związanego z rozwojem górnictwa i hutnictwa. Piłkarza Gerarda Cieślika upamiętniają dwa pomniki: ławeczka przy ulicy Wolności z 2014 roku i brązowa postać przed dyrekcją Stadionu Śląskiego z 2022 roku, w stroju reprezentacji, o wysokości 1,70 m. Dalszy plan: rzeźby w Chorzowie.

Które ławeczki pomnikowe są na Śląsku?

Ławeczka pomnikowa to rzeźba w skali 1:1, przy której możesz usiąść obok postaci. W regionie jest ich kilkanaście, a wiele ustawiono po 2005 roku. Autorzy często powtarzają się: Robert Sobociński wykonał częstochowską poetkę (2007) i chorzowskich Karolinkę z Karlikiem (2005), a Marek Maślaniec ławeczki w Koszęcinie i Jaworzu.

Aleja Najświętszej Maryi Panny w Częstochowie ma trzy takie miejsca: tu przysiadła poetka Halina Poświatowska, z kotem u stóp, a niedaleko aktor Marek Perepeczko z 2014 roku i lekarz Władysław Biegański z 2008 roku. W Dąbrowie Górniczej na placu Wolności ustawiono ławeczkę Jimiego Hendrixa z gitarą z 2012 roku. Pszczyński rynek ozdabia ławeczka księżnej Daisy, czyli Marii Teresy Oliwii Hochberg von Pless, dzieło lokalnego artysty Joachima Krakowczyka z 2009 roku. W Żywcu w Parku Zamkowym, niedaleko Parku Miniatur, siedzi Alicja Habsburg, mieszkanka miasta w latach 1920-1945. W Koszęcinie na dziedzińcu pałacu z siedzibą Zespołu Pieśni i Tańca „Śląsk” czeka Stanisław Hadyna, założyciel zespołu, a w Bystrej przed gminnym ośrodkiem kultury malarz Julian Fałat, który mieszkał tu w latach 1909-1929. W Jaworzu przy szlaku na Błatnię odsłonięto w 2022 roku ławeczkę Wiesława Dymnego, a w Kończycach Wielkich ławeczkę hrabiny Gabrieli Thun Hohenstein, ostatniej właścicielki tamtejszego pałacu.

Ławeczki pokazują, kogo region ceni. Pszczyńska Daisy żyła w latach 1873-1943. Julian Fałat siedzi w kapeluszu, z paletą i pędzlem. Hadynie towarzyszą fajka i nuty, a przy Wiesławie Dymnym, artyście plastyku, aktorze i satyryku, zatrzymują się spacerowicze idący na Błatnię. Gabrielę Thun Hohenstein odlał w brązie krakowski profesor Karol Badyna. W Katowicach-Ligocie kompozytor Bolesław Szabelski ma ławkę z marmuru i brązu z popiersiem na skwerze swojego imienia, przy skrzyżowaniu Piotrowickiej i Panewnickiej.

Gdzie stoją żeliwne i brązowe lwy?

Lwy to osobny wątek. Powstały w śląskich odlewniach i nawiązują do tradycji przemysłowej regionu.

Przed Willą Caro w Gliwicach, przy Dolnych Wałów, wypoczywa Lew czuwający: żeliwna rzeźba, którą w 1824 roku odlano w gliwickiej hucie według zamysłu Theodora Kalidego. W parku Chopina przed Palmiarnią Miejską spoczywa grupa dwóch lwów: Lwy leżące wykonano z żeliwa w 1830 roku według Johanna Gottfrieda Schadowa w gliwickiej odlewni. Na bytomskim Rynku leży Lew śpiący, brąz z 1873 roku, odlany w Berlinie według tego samego Kalidego. Rzeźba pierwotnie zwieńczała pomnik mieszkańców powiatu, którzy zginęli w wojnie francusko-pruskiej. Po latach zaginęła, a odnaleziono ją w Warszawie.

Jakie rzeźby poświęcono górnikom i pracy?

Górnośląski przemysł zostawił kilka rzeźb robotniczych. W Chorzowie są to wspomniani Górnicy, a w Rudzie Śląskiej na placu Żwirki i Wigury Górnik-Olimpijczyk Piotra Latoski z blachy, z 1963 roku, odnowiony w 2021 roku; klęcząca postać trzyma pochodnię olimpijską albo lampę górniczą. W Tychach, na Osiedlu A przy ulicy Andersa, stoi Murarka, dzieło Stanisława Marcinowa: kobieta w roboczej sukience i fartuchu trzyma model bloku, a w drugiej dłoni kielnię. Powstała w czasie budowy osiedla w latach 1951-1956 i jest przykładem socrealizmu.

Jakie dawne rzeźby i figury sakralne zachowały się w regionie?

W Raciborzu środek Rynku zajmuje Kolumna Matki Boskiej, późnobarokowa z piaskowca, wykonana w latach 1725-1727 przez Johanna Melchiora Österreicha jako wotum po zarazie. Na placu Mostowym nad Odrą stoi Pomnik Matki Polki z brązu, dzieło Jana Borowczaka z 1973 roku. Cieszyński Stary Targ zdobi Figura Madonny z Dzieciątkiem, wierna kopia gotyckiego dzieła z XIV wieku; prawdziwa rzeźba trafiła do muzeum. Pierwowzór wiąże się z warsztatem Petera Parlera, choć historycy sztuki uważają, że wykonał go rzeźbiarz z jego pracowni.

Gdzie na Śląsku są rzeźby dla dzieci i współczesne dzieła?

Pod galerią Sfera w Bielsku-Białej, na podwórzu od strony ulicy Mostowej, czekają Bolek i Lolek. Brązowa rzeźba, odsłonięta 19 maja 2011 roku, ma około 130 cm wysokości i ponad 250 kg, a obaj bohaterowie bajki pokazują palcami miasto na globusie. Seria filmów rysunkowych powstawała w Bielskim Studiu Filmów Rysunkowych od 1963 roku. W parku przy ratuszu w tym samym mieście wyrasta czterometrowy Akrobata Dariusza Fodczuka z 2009 roku: stalowy człowiek stojący na głowie na otwartej książce. Powstał w ramach międzynarodowej rezydencji artystycznej „Incydenty 2009”. W Katowicach cykl bebok dodaje do spacerów element zabawy, a nad Mariacką wisi bluesman.

Jak zaplanować spacer po rzeźbach?

Najłatwiej wybrać jedno miasto. W Katowicach dziesięć rzeźb Śródmieścia da się połączyć w jednym długim spacerze, a plac Bolesława Chrobrego i plac Sejmu Śląskiego zebrały kilka pomników. W Częstochowie trzy ławeczki stoją przy tej samej alei. W Chorzowie pomniki leżą w Parku Śląskim, a w Gliwicach lwy w pobliżu parku i Willi Caro.

Dla rodzin dobre są ławeczki, bo można przy nich usiąść i zrobić zdjęcie, a dla miłośników historii żeliwne lwy, Kolumna Matki Boskiej i kopia cieszyńskiej Madonny. Fanom muzyki polecamy ławeczki Hendrixa, Hadyny i Szabelskiego oraz bluesmana nad Mariacką. Rzeźby wymienione dla Częstochowy i Tarnowskich Gór znajdziesz też w osobnych zestawieniach: rzeźby w Częstochowie i rzeźby w Tarnowskich Górach. Przegląd całego regionu to rzeźba na Śląsku.

Najczęstsze pytania

W którym mieście stoi najwięcej rzeźb?

W Katowicach, zwłaszcza w Śródmieściu. Kolejne miasta to Chorzów i Częstochowa, gdzie kilka ławeczek stoi przy Alei Najświętszej Maryi Panny.

Co to jest ławeczka pomnikowa?

To rzeźba w naturalnej wielkości, ustawiona jak ławka z postacią. Możesz usiąść obok niej i zrobić zdjęcie. Na Śląsku takie ławeczki upamiętniają poetów, aktorów, lekarzy, piłkarzy i malarza Juliana Fałata.

Czy na Śląsku są pomniki lwów?

W Gliwicach, przed Willą Caro i przy Palmiarni Miejskiej, oraz w Bytomiu na Rynku, gdzie stoi lew z brązu.

Czy do oglądania rzeźb trzeba mieć bilet?

Wszystkie rzeźby z tego zestawienia stoją w przestrzeni publicznej: na rynkach, placach, w parkach i na osiedlach. Można je obejrzeć w trakcie zwykłego spaceru.

Dokąd po Bolka i Lolka?

Do Bielska-Białej, na podwórze od ulicy Mostowej przy galerii Sfera.