Miejsca pamięci

Miejsca pamięci na Śląsku: getta w Będzinie i Częstochowie, obóz Zgoda, miejsca po synagogach, cmentarze wojenne i kopalnia Wujek.

Zestaw obejmuje miejsca związane z II wojną światową, wojną 1914-1918, powstaniami śląskimi i powojennymi represjami. Wiele z nich to dziś plac, pomnik albo tablica w miejscu, którego już nie ma. Można wybrać miasto, temat albo rodzaj miejsca.

Jakie miejsca pamięci są na Śląsku?

Na Śląsku są miejsca po gettach i obozach, nieistniejące synagogi z pomnikami, cmentarze żydowskie, wojenne i żołnierzy radzieckich, pomniki obrońców Katowic oraz miejsca związane z pacyfikacją kopalni Wujek. Najwięcej skupia się w Katowicach, kilka w Będzinie, Częstochowie i Tarnowskich Górach.

Większość obiektów leży w miastach aglomeracji i Zagłębia, ale kilka znajdziesz w Beskidach i na Jurze. W Katowicach wybór ułatwia osobna strona: miejsca pamięci w Katowicach, a dla centrum miasta strona miejsca pamięci w Śródmieściu i w Załęskiej Hałdzie-Brynowie.

Obiekty różnią się charakterem. Niektóre są nadal otwarte jak muzeum, inne to las albo skwer z tablicą. Przed wyjazdem warto sprawdzić, czy do danego miejsca można wejść i czy ma stałą ekspozycję.

Gdzie zobaczyć miejsca po gettach i obozach?

Getta z czasów niemieckiej okupacji upamiętniono w Będzinie, Częstochowie i Sosnowcu, a miejsca obozów w Świętochłowicach-Zgodzie i Jaworznie. Do tej grupy należą też pomnik i obelisk w Kończycach Wielkich oraz grób zbiorowy więźniów KL Auschwitz w Rybniku.

Getto będzińskie utworzyli Niemcy w maju 1942 roku. Składało się z części na Warpiu i Kamionce, a zlikwidowano je w sierpniu 1943 roku. Getto na Środuli w Sosnowcu istniało w latach 1942-1943 i też zlikwidowano je w sierpniu 1943 roku. Dziś upamiętnia je pomnik i tablica.

Getto w Częstochowie założono 9 kwietnia 1941 roku. Główne getto zlikwidowano we wrześniu i październiku 1942 roku, a małe działało do czerwca 1943 roku. Pomnik Ofiar Częstochowskiego Getta stoi przy ulicy Strażackiej, na dawnej rampie kolejowej, z której w 1942 roku wywożono częstochowskich Żydów do Treblinki. Pomnik zaprojektował Samuel Willenberg, a odsłonięto go w 2009 roku.

Obozy w Świętochłowicach i Jaworznie

Obóz Zgoda w Świętochłowicach-Zgodzie miał dwa okresy. W latach 1943-1945 mieścił się tu niemiecki podobóz KL Auschwitz, a od lutego do listopada 1945 roku obóz pracy podległy Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego. Dziś pozostała brama obozowa oraz pomniki i mogiły w mieście. Te dwa okresy opisuje się osobno, bo za każdym stali inni sprawcy.

Pomnik Więźniów Obozu w Jaworznie z 1998 roku stoi w lesie, w miejscu pochówku więźniów Centralnego Obozu Pracy z lat 1945-1956. To obóz o powojennej, komunistycznej historii, więc nie należy łączyć go z obozami niemieckimi.

Zebrzydowice i Rybnik

Obelisk w Kończycach Wielkich przy ulicy Kościelnej jest miejscem spoczynku około 130 ofiar obozu pracy w Zebrzydowicach z lat 1939-1945, głównie Żydów z Europy Zachodniej. W Rybniku, w lesie nad Rudą, znajduje się grób zbiorowy 446 więźniów KL Auschwitz, zamordowanych w styczniu 1945 roku w czasie Marszu Śmierci. Liczbę 446 podaje katowicki oddział IPN, a miejsce wpisano do wojewódzkiej ewidencji miejsc pamięci.

Jak odnaleźć miejsca po synagogach i cmentarze żydowskie?

Większości śląskich synagog już nie ma: spalono je w 1938 i 1939 roku albo zburzono w czasie wojny. W ich miejscu stoją pomniki, obeliski i tablice, a cmentarze żydowskie w Bielsku-Białej i Chorzowie zlikwidowano po wojnie i dziś są parkami lub skwerami z pomnikami.

W Katowicach Synagoga Wielka, otwarta w 1900 roku, spłonęła w 1939 roku i została rozebrana. Na jej miejscu znajduje się plac Synagogi z pomnikiem. W Gliwicach Nowa Synagoga z lat 1859-1861 spalono i wysadzono w listopadzie 1938 roku, a po niej pozostał niezabudowany plac z dwiema tablicami. W Zabrzu Duża Synagoga spłonęła w nocy kryształowej 1938 roku, a pomnik odsłonięto w 1998 roku. W Bytomiu synagoga z 1869 roku spłonęła w noc kryształową 1938 roku, a tablica pamiątkowa na placu Grunwaldzkim pochodzi z 2007 roku.

W Tarnowskich Górach synagoga w stylu mauretańskim z 1864 roku spłonęła w 1939 roku, a pomnik ma kształt kolumny. W Będzinie synagogę z 1881 roku spalono we wrześniu 1939 roku, a w jej miejscu stoi granitowy obelisk z 1993 roku. W Skoczowie synagogę z 1853 roku zburzono we wrześniu 1939 roku, a pomnik odsłonięto w 1994 roku. W Milówce miejsce po synagodze z 1882 roku od 2019 roku oznacza tablica pamięci, a w Żywcu synagogę Tempel upamiętnia pomnik odsłonięty w 2003 roku.

Cmentarze żydowskie i zlikwidowane nekropolie

Cmentarz żydowski w Bielsku-Białej z 1849 roku zlikwidowano w 1966 roku, a pomnik pochodzi z 1996 roku. Cmentarz żydowski w Chorzowie w Klimzowcu zlikwidowano w 1973 roku. Dziś jest tam park z pomnikiem z 2006 roku i około sześćdziesiąt macew. W Tarnowskich Górach cmentarz ewangelicki z 1780 roku zlikwidowano w 1967 roku; dziś to skwer ze starodrzewem i pomnikiem nekropolii.

Co upamiętnia wrzesień 1939 i obronę Katowic?

Pamięć o wrześniu 1939 roku w Katowicach wiąże się z wieżą spadochronową w parku Kościuszki i pomnikiem Harcerzy Września na placu Obrońców Katowic. W Mokrej koło Kłobucka działa izba pamięci poświęcona bitwie z 1 września.

Wieża spadochronowa ma 35 metrów wysokości i jest jedyną zachowaną taką wieżą w Polsce. Zbudowano ją w 1937 roku, a dziś jest pomnikiem obrońców Katowic poległych i zamordowanych przez Niemców w 1939 roku. Pomnik Harcerzy Września z 1983 roku to brązowa grupa czterech postaci na granitowym postumencie, upamiętniająca śląskich harcerzy, którzy stawili opór niemieckim żołnierzom, oraz tych poległych lub zamordowanych w czasie okupacji.

Izba Pamięci Bitwy pod Mokrą mieści się w jednym budynku z Muzeum Kultury Przeworskiej. Opowiada o walce Wołyńskiej Brygady Kawalerii z niemiecką 4 Dywizją Pancerną, która 1 września 1939 roku opóźniała natarcie. Z okupacją niemiecką wiąże się też cmentarz-mauzoleum martyrologii w Olsztynie w lesie, gdzie pochowano około 1968 osób rozstrzelanych przez okupanta niemieckiego w latach 1940-1945, w tym mieszkańców Częstochowy i okolic.

Jak odwiedzić miejsca związane z powstaniami śląskimi i okresem powojennym?

Powstania śląskie z lat 1919-1921 upamiętnia pomnik w Katowicach, a okres powojenny związany jest z pomnikami ofiar stalinizmu i podziemia antykomunistycznego, z kopalnią Wujek i muzeum. Każde z tych miejsc dotyczy innego wydarzenia i warto je traktować osobno.

Pomnik Powstańców Śląskich w Katowicach ma formę trzech brązowych skrzydeł i upamiętnia powstania z lat 1919, 1920 i 1921. Odsłonięto go 1 września 1967 roku w parku przy alei Wojciecha Korfantego. To pomnik zbrojnych wystąpień sprzed II wojny światowej, a nie jej ofiar.

Kopalnia Wujek i grudzień 1981 roku

Kopalnia Wujek w Załęskiej Hałdzie-Brynowie działała od 1900 do 2021 roku. Jest miejscem pacyfikacji strajku 16 grudnia 1981 roku, w której zginęło dziewięciu górników. Wydarzenia z tego dnia opisuje Muzeum Izba Pamięci Kopalni Wujek w dawnym magazynie odzieżowym przy ulicy Wincentego Pola, prowadzone przez Śląskie Centrum Wolności i Solidarności.

Ofiary stalinizmu i podziemie antykomunistyczne

Pomnik Ofiar Stalinizmu na cmentarzu komunalnym w Panewnikach upamiętnia żołnierzy podziemia i więźniów politycznych z lat 1945-1956, zamordowanych i potajemnie pochowanych. W Szczyrku pieta przy ulicy Beskidzkiej upamiętnia żołnierzy VIII Okręgu Narodowych Sił Zbrojnych, grupy „Bartek”, walczących w latach 1944-1947.

Katyń

Pomnik Ofiar Katynia na placu Andrzeja w Katowicach upamiętnia oficerów Wojska Polskiego zamordowanych przez Sowietów w 1940 roku. Odsłonięto go w 2001 roku. Napis na cokole wymienia Katyń, Charków i Miednoje oraz inne miejsca zagłady na terenach byłego ZSRR.

Gdzie są cmentarze wojenne i miejsca pochówku żołnierzy?

Cmentarze wojenne z I wojny światowej znajdziesz w Kotowicach, Kroczycach, Biskupicach i Łazach, a mogiły żołnierzy radzieckich w Raciborzu, Katowicach i Wodzisławiu Śląskim. Osobno stoi cmentarz przy ulicy Francuskiej w Katowicach, gdzie pochowano między innymi Wojciecha Korfantego.

Cmentarz wojenny w Kotowicach z 1915 roku jest nieczynny i spoczywa na nim około 1200 żołnierzy trzech armii. W Kroczycach cmentarz z I wojny światowej, na którym spoczywa 938 żołnierzy poległych w listopadzie i grudniu 1914 roku. Cmentarz w Biskupicach założono w 1918 roku dla żołnierzy austro-węgierskich i rosyjskich, a cmentarz w Łazach ma mogiły żołnierzy austriackich i niemieckich.

Żołnierzy Armii Czerwonej pochowano na cmentarzu w Raciborzu z 1946 roku, gdzie leży 348 poległych w 1945 roku, oraz na cmentarzu w Wodzisławiu Śląskim z 1945 roku, na którym pochowano 5896 żołnierzy na dawnym kirkucie. W Katowicach rzeźba dwóch żołnierzy Armii Czerwonej z pomnika z 1947 roku stoi dziś na cmentarzu żołnierzy radzieckich w parku Kościuszki. Pierwotnego pomnika już nie ma.

Inną historię opowiada grób żołnierzy węgierskich w Murckach: mogiła 29 żołnierzy rozstrzelanych w styczniu 1945 roku w lesie, z tablicami z 2011 i 2013 roku. Cmentarz przy ulicy Francuskiej w Katowicach z 1870 roku to zabytkowa nekropolia, na której leżą Wojciech Korfanty, Józef Rymer i Adam Didur.

Czym jest izba pamięci w Istebnej?

Izba Pamięci Jerzego Kukuczki w Istebnej jest prywatnym muzeum biograficznym poświęconym himalaiście, a nie miejscem upamiętnienia ofiar wojny. Działa od 1996 roku w przysiółku Wilcze i pokazuje fotografie, sprzęt i odznaczenia.

Pozostałe miejsca z tego zestawu dotyczą wojny i okresu powojennego. Jeśli szukasz innego typu miejsca, zajrzyj na strony cmentarze i pomniki oraz muzea.

Najczęstsze pytania

Od czego zacząć poznawanie miejsc pamięci na Śląsku?

Najlepiej wybrać temat: getta w Będzinie i Częstochowie, obóz Zgoda w Świętochłowicach, kopalnię Wujek z muzeum w Katowicach albo pomnik Powstańców Śląskich. Każde z tych miejsc dotyczy innego wydarzenia.

Czy miejsca po synagogach są w całym regionie?

Tak. Nieistniejące synagogi upamiętniono w Katowicach, Gliwicach, Zabrzu, Bytomiu, Będzinie, Tarnowskich Górach, Skoczowie, Milówce i Żywcu. Zwykle jest to pomnik, obelisk albo tablica.

Jak odróżnić obozy niemieckie od powojennych?

Obóz Zgoda działał najpierw jako niemiecki podobóz KL Auschwitz, a od lutego do listopada 1945 roku jako obóz pracy podległy Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego. Centralny Obóz Pracy w Jaworznie działał w latach 1945-1956.

Czy cmentarze żydowskie są dostępne?

Dawne cmentarze w Bielsku-Białej i Chorzowie zlikwidowano po wojnie i dziś wyglądają jak park lub skwer z pomnikiem. Informacje o dostępie znajdziesz w opisach poszczególnych miejsc.

Gdzie szukać miejsc pamięci w Katowicach?

Katowice mają osobną stronę z listą miejsc, w tym z kopalnią Wujek, wieżą spadochronową, pomnikiem Katynia i cmentarzem przy ulicy Francuskiej. Strony dzielnic pomagają wybrać obiekty w jednym obszarze miasta.