Getto żydowskie na Środuli w Sosnowcu, utworzone w latach 1942-1943 i zlikwidowane w sierpniu 1943 roku; dziś upamiętnione pomnikiem i płytą.
Getto na Środuli było częścią Sosnowca, do której niemieckie władze okupacyjne przesiedliły żydowskich mieszkańców miasta i okolicy. Główna akcja likwidacyjna odbyła się w sierpniu 1943 roku i zakończyła się deportacjami do obozu Auschwitz-Birkenau.
Przed wojną Żydzi stanowili w Sosnowcu znaczną część mieszkańców. Źródła podają około 30 tys. osób w 1939 roku, czyli około 20% mieszkańców miasta, a Encyklopedia Zagłębia Dąbrowskiego około 28 tys. osób w 1938 roku.
Po zajęciu miasta przez Niemców i włączeniu go do Rzeszy zaczęły się prześladowania. Wielką Synagogę w Sosnowcu wysadzono 9 września 1939 roku. W kolejnych miesiącach przesiedlano tu Żydów z okolicznych terenów, co zwiększyło ich liczbę z 30 do 45 tys. W mieście działał Judenrat, na którego czele stanął Mojżesz Merin, przewodniczący także Centrali Żydowskich Rad Starszych na Wschodnim Górnym Śląsku.
W październiku 1942 roku gestapo zdecydowało o izolowaniu Żydów w gettach na Środuli, w Starym Sosnowcu i w Modrzejowie. Środula miała być skupiskiem osób młodych, zdrowych i zdolnych do pracy. Przesiedlenia trwały od listopada 1942 do marca 1943 roku, a od maja 1943 roku w Sosnowcu istniało tylko getto na Środuli, połączone z gettem w Będzinie.
Teren getta wyznaczały ulice: Zuzanny od północy, Bolesława Prusa od południa, Stefana Jędryczki od wschodu i Stefana Okrzei od zachodu. Opuszczanie getta było zakazane, a według źródeł karane śmiercią. Źródła nie są zgodne co do ogrodzenia: według jednych teren nie był ogrodzony, a według Encyklopedii Zagłębia ogrodzono go drutem kolczastym. Warunki mieszkaniowe były katastrofalne, w jednym pomieszczeniu przebywało nawet 20 osób. Osoby pracujące w zakładach poza gettem, nazywanych Szopami, chodziły do pracy i wracały pod eskortą.
Pierwszy transport sosnowieckich Żydów do Auschwitz-Birkenau wyjechał 12 maja 1942 roku, kolejne w czerwcu i sierpniu. W maju i czerwcu 1943 roku wywieziono ze Środuli ponad tysiąc osób.
Główna akcja likwidacyjna trwała od 1 do 6 sierpnia 1943 roku. Teren otoczono kordonem wojska i policji, a mieszkańcy ukrywali się w bunkrach i piwnicach. Według Encyklopedii Zagłębia Dąbrowskiego w czasie akcji zginęło kilkuset Żydów, a ponad 10 tys. osób wywieziono do Brzezinki. Ostatnie transporty do obozu odjechały w grudniu 1943 i styczniu 1944 roku i objęły grupy pozostawione do uprzątnięcia getta oraz osoby wyłapane z ukryć.
W getcie działał lokalny oddział Żydowskiej Organizacji Bojowej. Gdy 1 sierpnia 1943 roku rozpoczęła się ostateczna likwidacja gett w Będzinie i na Środuli, mieszkańcy podjęli samoobronę, znaną jako powstanie w getcie będzińsko-sosnowieckim. W Encyklopedii Zagłębia zapisano, że niektórzy mieszkańcy próbowali stawiać opór bronią palną.
Pamięć o getcie przypominają okolicznościowa płyta na placu przy ulicy Ujejskiego oraz pomnik na placu Braci Kożuchów z napisem poświęconym Żydom polskim zamordowanym w latach II wojny światowej na terenie getta w Sosnowcu-Środuli. Bolesław i Józef Kożuch byli jednymi z przywódców powstania, a ich nazwiska nosi plac. Pamięć o powstaniu przypomina też nazwa ulicy Bohaterów Getta.
Bądź pierwszy! Dodaj komentarz.
Aby dodać komentarz, musisz się zalogować.
Zaloguj się