Miejsca pamięci w Śródmieściu Katowic: pomnik Powstańców Śląskich, plac po Synagodze Wielkiej, pomnik Ofiar Katynia i cmentarz przy ul. Francuskiej.
Pięć miejsc w centrum Katowic łączy się z różnymi wydarzeniami XX wieku: powstaniami śląskimi, wrześniem 1939 roku i okupacją niemiecką, zbrodnią katyńską oraz dziejami katowickich Żydów. Każde dotyczy innej historii i innych ofiar, dlatego nie należy ich mieszać. Wszystkie leżą w dzielnicy Śródmieście i widać je z ulicy.
Które miejsca w Śródmieściu przypominają powstania śląskie i wrzesień 1939 roku?
Pomnik Powstańców Śląskich przy alei Korfantego odwołuje się do trzech powstań z lat 1919-1921, a pomnik Harcerzy Września na placu Obrońców Katowic do losu harcerzy z czasów wojny.
Pierwszy z nich odsłonięto 1 września 1967 roku w parku Powstańców Śląskich, niedaleko ronda gen. Jerzego Ziętka. Trzy brązowe skrzydła orła symbolizują kolejne wystąpienia zbrojne ludności śląskiej przeciw władzom niemieckim. Miały one doprowadzić do przyłączenia Górnego Śląska do Polski. Rzeźbę zaprojektował Gustaw Zemła. Drugi pomnik powstał w 1983 roku: cztery młode postacie w harcerskich mundurkach stoją na granitowym postumencie, a dwie z nich mają ręce związane z tyłu. Upamiętnia harcerzy, którzy we wrześniu 1939 roku stawili opór niemieckim żołnierzom wchodzącym do miasta, i tych, którzy zginęli albo zostali zamordowani w latach okupacji.
Gdzie w Śródmieściu stała Synagoga Wielka?
Przy ulicy Mickiewicza, a dziś w tym miejscu jest plac Synagogi z pomnikiem. Synagoga Wielka już nie istnieje.
Była główną bóżnicą przedwojennych Katowic, otwartą w 1900 roku. Płomienie strawiły ją 8 września 1939 roku, po czym budynek rozebrano. Myśl o większej świątyni zrodziła się około 1890 roku, bo dotychczasowa okazała się zbyt ciasna, a miejscowa wspólnota dzieliła się na konserwatystów oraz zwolenników reform i asymilacji. Po budowli zostało tylko miejsce.
Co upamiętnia pomnik na placu Andrzeja?
Pomnik Ofiar Katynia, odsłonięty 24 maja 2001 roku, poświęcono oficerom Wojska Polskiego, którzy w 1940 roku zginęli z rąk Sowietów.
Zaprojektowali go rzeźbiarz Stanisław Hochuł i architekt Marian Skałkowski. Policjant i dwaj oficerowie stoją nad dołem, a napis na cokole wymienia Katyń, Charków, Miednoje i inne miejsca zbrodni na obszarze dawnego ZSRR. Ta historia nie ma wspólnego sprawcy ani okoliczności z wrześniem 1939 roku, dlatego omawiamy ją osobno od pozostałych.
Kto spoczywa na cmentarzu przy ulicy Francuskiej?
Cmentarz rzymskokatolicki pod numerem 26 założono w 1870 roku, a w grobach leżą m.in. Adam Didur, Józef Rymer oraz Wojciech Korfanty.
Powstał razem z kościołem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny i należy do najstarszych nekropolii miasta. Zarządza nim parafia, pochówki wciąż się odbywają. Obok leży cmentarz ewangelicki. Oba zabytkowe założenia trafiły do rejestru w 1993 roku. Od strony ulicy widać neogotycki budynek dawnej kostnicy. Do cmentarza podchodzi się z powagą. Pozostałe adresy centrum zebrano na stronach Śródmieście, cmentarze i pomniki w Śródmieściu oraz miejsca pamięci na Śląsku.
Najczęstsze pytania
Czy Synagoga Wielka istnieje?
Nie, zniszczył ją pożar we wrześniu 1939 roku, a ruiny rozebrano. Na jej miejscu jest dziś plac Synagogi.
Kiedy odsłonięto pomnik Powstańców Śląskich?
W 1967 roku, 1 września. Znajdziesz go w parku, który nosi imię powstańców.
Kogo upamiętnia pomnik na placu Andrzeja?
Oficerów Wojska Polskiego zamordowanych w 1940 roku przez Sowietów.
Czy cmentarz przy ulicy Francuskiej jest nadal używany?
Tak. Prowadzi go parafia, a obok zwykłych grobów leżą tu osoby zasłużone dla regionu.