Na północ od Tarnowskich Gór i wokół Lublińca stoi kilkanaście dawnych rezydencji ziemiańskich i magnackich. Część z nich zmieniła się w szkoły, ośrodki opieki albo hotele, część czeka na nowego gospodarza. Łączy je jedno: nie mają muzealnej oprawy turystycznej, więc oglądanie ich przypomina raczej wyprawę po śladach rodów, które rządziły tą ziemią, niż zwiedzanie z biletem. Poniżej przegląd w kolejności od najłatwiej dostępnych do tych, które ogląda się wyłącznie z zewnątrz.

Pałace, do których wchodzi się jak do instytucji kultury

Pałac w Rybnej, dziś dzielnicy Tarnowskich Gór, to późnobarokowa rezydencja ukończona w 1796 roku, co potwierdza data na kartuszu w przyczółku fasady. Majątek w XVIII wieku należał do Warkoczów, a przebudowę zawdzięcza Antoninie Warkocz z Bujakowskich. Ostatnimi właścicielami byli von Koschützcy, którzy wyjechali do Niemiec w 1922 roku, gdy Rybna znalazła się w Polsce. W 1934 roku pałac kupił Związek Strzelecki i urządził w nim szkołę strzelecką, w czasie wojny mieścił szpital wojskowy, a po wojnie mieszkania komunalne. Odbudowa z lat 1974-1980 przywróciła budynkowi pierwotny kształt, a od 1982 roku jest związany z muzyką. Dziś działa tu samorządowa instytucja kultury, więc pałac jest najłatwiejszy do zobaczenia z całej listy.

Pałac w Koszęcinie jest znany z tego, że od 1953 roku mieści Zespół Pieśni i Tańca „Śląsk”. Drewniany zamek spłonął tu w 1603 roku, a murowany ukończył w 1605 roku Andrzej Kochcicki. W latach 1804-1945 dobra należały do rodu Hohenlohe-Ingelfingen, który w latach 1828-1830 przebudował rezydencję w stylu neoklasycystycznym według projektu Alberta Rocha. Wokół rozciąga się park krajobrazowy z połowy XIX wieku, a w podziemiach kaplicy spoczywają członkowie rodziny Hohenlohe.

Pałac Donnersmarcków w Nakle Śląskim to neogotycka rezydencja z lat 1856-1858, zbudowana z inicjatywy hrabiego Hugona I Henckla von Donnersmarcka i rozbudowana w 1891 roku. Otacza ją park projektu Petera Josepha Lenné. Dziś mieści Centrum Kultury Śląskiej. Do tego samego rodu odsyłają także pałac i park w pobliskim Świerklańcu, ale ten kompleks opisujemy osobno: park pałacowy w Świerklańcu to dawna główna rezydencja Donnersmarcków w dolinie Brynicy.

Rezydencje z hotelem, szkołą i ośrodkiem

Pałac w Kamieńcu stoi na tarasowym wzniesieniu nad rzeką Dramą w gminie Zbrosławice. W XVI wieku ród Kokorzów postawił tu renesansowy zamek, na jego zrębach na początku XVIII wieku Martin Scholtz von Löwenkron zbudował barokowy pałac, a wiosną 1750 roku kupił go Karol Józef Strachwitz. Obecny wygląd o cechach neobarokowych nadał pałacowi w 1910 roku hrabia Günther zu Stolberg-Stolberg. Dziś działa tu ośrodek leczniczo-rehabilitacyjny dla dzieci, więc zasady wejścia sprawdza się u zarządcy, a park i bryłę najłatwiej obejrzeć z zewnątrz.

Wokół Kamieńca krążą też opowieści. Według podania pierwszy drewniany zamek mieli zbudować templariusze, a krzyżacki mistrz Hermann von Salza miał tu w pośpiechu ukryć skarby. Mówi się też o podziemnych przejściach między zamkami w Kamieńcu, Ziemięcicach i Wieszowie. Informacje te podawał jeden z późniejszych właścicieli, hrabia Hubertus von Strachwitz, a materiałów źródłowych na ich potwierdzenie dotąd nie znaleziono. To więc legenda, nie ustalony fakt.

Pałac w Brynku w gminie Tworóg zbudował w 1829 roku Bernard von Rosenthal dla księcia Adolfa zu Hohenlohe-Ingelfingen. W 1904 roku majątek kupił hrabia Hugo II Henckel von Donnersmarck, a przebudowa według projektu Karla Grossera, zakończona w 1905 roku, nadała mu dzisiejszy eklektyczny wygląd z dwiema wieżami o cebulastych hełmach. W pałacu mieści się internat szkoły leśnej, a do zespołu należy park o powierzchni około 36 hektarów.

Pałac w Łubiu wzniósł w latach 60. XIX wieku Artur Baildon jako rodzinną siedzibę, a w latach 1910-1911 przebudowano go według planów Ernesta von Haigera. Dziś to dom pomocy społecznej, więc wnętrz się nie zwiedza. Prowadzi do niego aleja kasztanowa, a w parku stoi kaplica św. Marii Magdaleny.

Ziemia lubliniecka: Czarny Las, Patoka i dwory prywatne

Pałac w Czarnym Lesie, w gminie Woźniki, zbudowano na przełomie XIX i XX wieku jako rezydencję majątku Helenenthal na zlecenie wrocławskiego kupca Ferdinanda Zieglera. Przed 1917 rokiem majątek kupił Kazimierz Niegolewski, polityk związany z polską stroną w czasie powstań śląskich, w 1922 roku pierwszy starosta powiatu lublinieckiego w II Rzeczypospolitej. W latach 1918-1922 pałac służył do ukrywania broni i osób poszukiwanych przez władze pruskie, a w czasie III powstania żona właściciela, Wiktoria Niegolewska, urządziła w nim szpital dla powstańców. Od 2003 roku mieści hotel z restauracją, a wnętrza są dostępne dla gości.

Pałac w Patoce w gminie Ciasna to neobarokowa budowla z XIX wieku, z balkonem na czterech kolumnach i kartuszem z herbem księcia Huga von Radolina, który był właścicielem majątku od 1894 roku. Zasady zwiedzania nie są znane, więc na miejscu pozostaje oglądanie z zewnątrz i przed wizytą sprawdzenie dostępności parku w urzędzie gminy.

Dwa kolejne pałace w powiecie lublinieckim są przede wszystkim przystankami dla tych, którzy lubią oglądać bryły. Pałac w Dralinach pochodzi prawdopodobnie z 1898 roku, od końca lat 80. XX wieku należy do prywatnych właścicieli i najłatwiej obejrzeć go z drogi. Pałac w Kochanowicach z początku XIX wieku należał do rodziny von Aulock w latach 1817-1928, a od lat 30. XX wieku służy jako szkoła, więc oglądamy go z zewnątrz.

Czekanów leży w gminie Zbrosławice. Pałac w Czekanowie był pierwotnie dworem z XVII wieku, który w 1878 roku przebudowano na pałac w stylu neorenesansu niderlandzkiego, z inicjatywy Karola II von Raczka. Nad wejściem widnieje kartusz z herbami Eleonory von Oriola i jej męża. W 1964 roku usunięto spadziste dachy, szczyty i wieże, więc budynek wygląda dziś skromniej niż w XIX wieku. Ogląda się go z zewnątrz.

Jak planować wycieczkę

Większość tych obiektów jest czynnymi instytucjami albo własnością prywatną, więc przed wyjazdem warto sprawdzić zasady wejścia na teren u gospodarza lub w urzędzie gminy. Pałace w Rybnej, Koszęcinie i Nakle Śląskim ułatwiają start, a pozostałe da się połączyć w jeden objazd: Kamieniec, Czekanów i Łubie leżą w sąsiednich gminach powiatu tarnogórskiego, a Czarny Las, Patoka, Dralina i Kochanowice w powiecie lublinieckim. Pałac w Reptach Śląskich i zespół w Świerklańcu mają w portalu osobne opisy.