Górnośląska konurbacja kojarzy się z kopalniami i hutami, ale między miastami zostały fragmenty dawnej Puszczy Śląskiej, doliny potoków i stawy, które przez dziesięciolecia ktoś wykopał, a potem zalała woda. Część z nich ma status rezerwatu przyrody, a część to zespoły przyrodniczo-krajobrazowe albo lasy komunalne. Poniżej przegląd dwunastu miejsc, w których można zobaczyć buczynę, torfowisko, kolonię mew albo storczyki w odległości kilku przystanków od centrum miasta.

Bukowe lasy na dawnych wyrobiskach

Rezerwat przyrody Segiet leży na Garbie Tarnogórskim, na granicy Bytomia i Tarnowskich Gór, w szczytowych partiach Srebrnej Góry (347 m n.p.m.). Chroni bukowy las z domieszką świerka i jodły, który rośnie na terenie dawnych wyrobisk górniczych. Starania o ochronę podjęto już w 1908 roku, a rezerwat powołano dopiero zarządzeniem z 27 kwietnia 1953 roku. Buki osiągają 35-40 m wysokości, a ponad 150-letni drzewostan jest efektem naturalnej sukcesji na terenach silnie przekształconych przez człowieka. Powierzchnia rezerwatu wynosi 92,29 ha po powiększeniu w 2023 roku, a akt powołujący podawał 24,29 ha. Wśród storczykowatych rosną buławnik czerwony, gnieźnik leśny i obuwik pospolity. Pod lasem biegnie system szybów i chodników, uchodzący za największe skupisko zimujących nietoperzy. Rezerwat jest częścią obiektu wpisanego 9 lipca 2017 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO razem z tarnogórskimi kopalniami rud ołowiu, srebra i cynku.

W tej samej okolicy leży Suchogórski Labirynt Skalny: zespół przyrodniczo-krajobrazowy na wierzchołku i południowym stoku Suchej Góry, o powierzchni blisko 20 ha. Dawniej wydobywano tu dolomit i limonit, a po zakończeniu pracy zostały zapadliska, doliny, strome grzbiety i wąwozy, które dały obszarowi nazwę labiryntu. Na granicy Bytomia i Tarnowskich Gór stoi zabytkowy kamień triangulacyjny z końca XIX wieku, punkt zerowy pruskiego układu współrzędnych „Sucha Góra”.

Zupełnie inny charakter ma Las Murckowski w Katowicach, dzielnicy Murcki. Rezerwat utworzono 18 grudnia 1953 roku na 7,04 ha, w 1989 roku powiększono go do 100,67 ha, a po poszerzeniu z 2022 roku ma 141,56 ha i trzy oddzielne części. Najstarszą, zachodnią część od środkowej oddziela ulica Bielska, czteropasmowa droga szybkiego ruchu do Bielska-Białej. Rośnie tu bukowy starodrzew mający ponad 150 lat, z pomnikowymi okazami buków i dębów, na stokach Wzgórza Wandy (około 350 m n.p.m.), a w rezerwacie biorą początek źródliska potoku Przyrwa. Zagrożenia dla zachodniej części to ruch samochodowy, sąsiednie tereny przemysłowe i skutki podziemnej eksploatacji węgla.

W tym samym kompleksie Lasów Murckowskich leży Rezerwat przyrody Ochojec w dzielnicy Piotrowice-Ochojec, powołany 26 marca 1982 roku jako drugi rezerwat w granicach Katowic po Lesie Murckowskim. Chroni stanowisko liczydła górskiego, rzadkiej rośliny górskiej, i ma 25,79 ha (akt powołujący podawał 26,77 ha). Teren leży na wysokości 286-300 m n.p.m., a jego południową granicą biegnie czarny Szlak Ochojski PTTK.

Uroczysko Buczyna to zespół przyrodniczo-krajobrazowy o powierzchni 65,32 ha na granicy Chorzowa i Rudy Śląskiej. Jest częścią leśnego pasa ochronnego Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, czyli zieleni między miastami. Rośnie tu kwaśna buczyna niżowa, pomnikowe drzewa i rośliny rzadkie w skali kraju, takie jak czartawa drobna, a także pływacz, roślina mięsożerna. Przez teren przechodzi zielony Szlak Dwudziestopięciolecia PTTK.

Łęgi, torfowiska i doliny potoków

Las Dąbrowa na zachodnim skraju Gliwic (częściowo w gminie Sośnicowice) powstał jako rezerwat w 2008 roku i obejmuje 76,63 ha. Chroni różnogatunkowe lasy grądowo-łęgowe: łęg jesionowo-olszowy, podgórski łęg jesionowy i łęg wiązowo-jesionowy, a także płaty rzadkiego olsu porzeczkowego. Osobliwością jest dzięcioł białogrzbiety. Rezerwat jest udostępniony do zwiedzania, ale obowiązuje ochrona ścisła, więc trzeba trzymać się szlaku.

W Jaworznie, w dzielnicy Ciężkowice, znajduje się Dolina Żabnika, wodny rezerwat obejmujący całą dolinę potoku, o powierzchni 47,99 ha. Ochronę wprowadzono w 1991 roku, a w 1996 roku wojewoda katowicki uznała dolinę za częściowy rezerwat. Stwierdzono tu 363 gatunki roślin naczyniowych i 105 gatunków mszaków, a wśród nich rosiczkę okrągłolistną i kruszczyka błotnego. Celem ochrony są torfowiska niskie i przejściowe oraz biocenozy wodne.

Podobne siedliska, ale w Sosnowcu, opisuje obszar Natura 2000 Dolina Białej Przemszy. To Torfowisko Bory w dzielnicy Maczki, w całości pokryte lasem mieszanym. Rośnie tu listera jajowata, storczyki i rośliny mięsożerne, a szczególnie cenny jest lipiennik Loesela, którego stanowisko leży w pobliżu południowej granicy zasięgu tego gatunku w Europie. Teren uchodzi za jeden z najbardziej wartościowych przyrodniczo w aglomeracji górnośląskiej. To miejsce dla osób, które lubią obserwować przyrodę bez udogodnień.

Stawy, parki leśne i bunkry w lesie

Szopienice-Borki to kompleks stawów w północno-wschodniej części Katowic, utworzony jako zespół w 2000 roku, na granicy z Sosnowcem i Mysłowicami. Stawy Morawa, Borki i Hubertus powstały w miejscach bagrowania piasku dla górnictwa i w nieckach po podziemnej eksploatacji. Kolonia lęgowa mewy śmieszki uchodziła tu za najliczniejszą w aglomeracji katowickiej: w 1993 roku liczyła 350 gniazd. Nad Morawą, największym i najmłodszym stawem (około 35 ha, lata 60. XX wieku), urządzono plażę i przystań harcerską.

Katowicki Park Leśny uchodzi za największy tego typu obszar w mieście i rozciąga się wzdłuż doliny Potoku Leśnego. Jego północną część zajmuje Dolina Trzech Stawów: 11 stawów o łącznej powierzchni około 35 ha, które powstały od XIX wieku w wyniku działalności górniczej. Dziś jest tu rolkostrada w pętli o długości 4 km, boiska, plac zabaw i przystań na stawie Kajakowym. W runie parku rosną zawilec gajowy i kokoryczka wielokwiatowa, a obserwatorzy odnotowali 28 gatunków ważek.

W Sosnowcu zielone enklawy są mniejsze. Park Leśny w dzielnicy Niwka zajmuje 3,87 ha, ma ścieżkę przyrodniczo-edukacyjną i jump park. Większym kompleksem jest Las Zagórski: około 425 ha w dzielnicach Zagórze i Kazimierz, pozostałość dawnej puszczy zwanej Pakosznicą. W lesie zachowały się bunkry z niemieckiej linii umocnień B2 z 1944 roku oraz wypełnione wodą zapadliska po zlikwidowanych szybach, a przez teren biegnie Szlak Rowerowy Lasu Zagórskiego.

Jak zwiedzać, żeby nie zaszkodzić

Rezerwaty mają własne reżimy: w Lesie Dąbrowa trzeba trzymać się szlaku, w Segiecie i Lesie Murckowskim zasady wstępu ustala zarządca, a nietoperze zimujące w podziemiach Segietu to nie temat na eksplorację. Zasady poruszania się sprawdzaj u nadleśnictwa, regionalnej dyrekcji ochrony środowiska albo w urzędzie miasta, bo część źródeł nie podaje oznakowanych tras.