Wzgórze, od którego zaczął się Cieszyn

Góra Zamkowa, zwana też Wzgórzem Zamkowym, to niewielkie wzniesienie o stromych zboczach w widłach Olzy i Bobrówki, tuż przy granicy z Czechami. Jej najstarsze ślady osadnictwa sięgają VI-V wieku przed naszą erą, a stałe osadnictwo pojawiło się w X wieku. Wiązało się ono ze zniszczeniem pobliskiego grodu zwanego Starym Cieszynem. Gród na wzgórzu miał szybko przejąć jego funkcje i stać się zalążkiem dzisiejszego miasta. W 1155 roku nazwa Tescin wymieniona została w bulli protekcyjnej papieża Hadriana IV, a w ciągu XII wieku grodowi nadano rangę kasztelanii.

Około 1290 roku powstało księstwo cieszyńskie i zamek stał się siedzibą książęcą. W drugiej połowie XIV wieku książę Przemysław I Noszak kazał zastąpić drewniane umocnienia murowanymi. Z tamtych czasów zachowała się gotycka Wieża Piastowska. Zniszczenia przyniosły pożary, a przede wszystkim wojna trzydziestoletnia: zamek popadł w ruinę i niszczał przez kolejne dwa stulecia. W 1839 roku książę Karol Ludwik Habsburg kazał go rozebrać, z wyjątkiem fundamentów, jednej wieży, części baszty i rotundy. Na wzgórzu urządzono romantyczny park.

Z habsburskich czasów pochodzi klasycystyczny Pałac Myśliwski Habsburgów u podnóża góry, wzniesiony w latach 1838-1840 według projektu Josepha Kornhäusela. Przed nim stoi Nike cieszyńska, pomnik legionistów śląskich z 1934 roku, zniszczony we wrześniu 1939 roku i odtworzony w 2005 roku. Źródła różnią się przy wysokości Wieży Piastowskiej: jedne podają prawie 30 metrów, inne 24 metry, dlatego liczby tu nie przytaczamy.

Rotunda: jedyna taka w Polsce, ale z jakim wiekiem?

Najstarszą budowlą na wzgórzu jest rotunda świętego Mikołaja. Uchodzi za jedyną romańską rotundę w Polsce zachowaną razem ze sklepieniem nawy. Wzniesiono ją z kamienia wapiennego. Mury, grube na około metr, mają dwie warstwy starannie obrobionych ciosów, a między nimi gruz spojony zaprawą. Wnętrze nawy ma średnicę 640 centymetrów, a do niej przylega półkolista absyda o średnicy 140 centymetrów. Nawę nakrywa kopuła ułożona z pierścieni płaskich kamieni, a absydę sferyczna koncha. Pierwotnie we wnętrzu była empora wsparta na kolumnach, zrekonstruowana na początku lat 50. XX wieku. Schody na nią ukryto w grubości północnego muru.

Wiek budowli jest przedmiotem sporu badaczy, którzy zajmują różne stanowiska. Jedni, wśród nich Georg Raschke, Anna Kietlińska i Idzi Panic, datują rotundę na pierwszą połowę XI wieku. Jan Zachwatowicz i Maria Pietrusińska umieszczali ją między drugą połową XI wieku a pierwszą tercją XII wieku. Andrzej Tomaszewski, Albin Gabriel i Teresa Rodzińska-Chorąży opowiadają się za XII wiekiem, a Tadeusz Dobrowolski za czasem między 1211 a 1223 rokiem. Badania z lat 2013-2016, prowadzone przez zespół z Uniwersytetu Jagiellońskiego i Muzeum Śląska Cieszyńskiego, przesunęły datowanie na XII wiek. Argumentem była jednofazowość budowli i pierwotny charakter klatki schodowej w murze. Rejestr i opisy podają zwykle ogólnie XI lub XII wiek.

Co mówią źródła pisane

Pierwsza wzmianka o świątyni pod wezwaniem świętego Mikołaja w Cieszynie to dokument biskupa wrocławskiego Wawrzyńca z 25 maja 1223 roku, wystawiony dla klasztoru norbertanek w Rybniku. Nie jest jednak pewne, czy chodzi o rotundę. Idzi Panic utożsamia ją z tym kościołem, a Teresa Rodzińska-Chorąży i Zofia Jagosz-Zarzycka zakładają dwa równoległe kościoły, z których ten pod wezwaniem Mikołaja stał poza grodem, w osadzie przedlokacyjnej. W źródłach osiemnastowiecznych rotunda występuje jako kaplica świętego Wacława. Hasło dodaje, że nie wiadomo, czy patronem był Mikołaj z Miry, czy papież Mikołaj I, choć pierwsza możliwość wydaje się bardziej prawdopodobna.

W końcu XIII i w XIV wieku rotundę dopasowano do gotyckiego zamku: podniesiono posadzkę o dwa metry, zamurowano romańskie okna absydy i wykuto większe, gotyckie. Posadzkę pokryto glazurowanymi płytkami z orłem śląskim i napisem „Premislaus Dux Tessinensis”. W latach 1836-1839 Józef Kornhäusel ukrył romańskie mury pod neorenesansowym płaszczem, jako pawilon ogrodowy. Obecny wygląd budowla zawdzięcza reromanizacji z lat 1949-1955, a 6 grudnia 1997 roku odbyła się jej resakralizacja.

Rotunda na banknocie

Po denominacji w 1995 roku wizerunek cieszyńskiej rotundy znalazł się na banknocie dwudziestozłotowym. To jeden z powodów, dla których budowla jest tak rozpoznawalna poza regionem.

Co dalej: miasto pod wzgórzem

Z wzgórza łatwo zejść do dawnej osady rozwijającej się po drugiej stronie fosy. Najstarszym katolickim kościołem miasta jest kościół świętej Marii Magdaleny, dawniej dominikański, w którym pochowani są Piastowie cieszyńscy. Rynek wytyczył w 1496 roku książę Kazimierz II, a ratusz na jego południowej stronie, w obecnym kształcie dokończony w 1800 roku, zaprojektował Ignacy Chambrez. W pobliżu, na Starym Targu, stoi kopia gotyckiej figury Madonny z Dzieciątkiem, której oryginał pokazuje Muzeum Śląska Cieszyńskiego.

Ksiądz Leopold Szersznik założył w 1802 roku muzeum, które uznawane jest za pierwsze publiczne muzeum na ziemiach polskich. Jego księgozbiór od tego samego roku służył jako pierwsza publiczna biblioteka na Górnym Śląsku, a dziś opiekuje się nim Książnica Cieszyńska. W 1806 roku Fabian Beinhauer założył w Cieszynie pierwszą drukarnię, a tradycje druku przypomina Muzeum Drukarstwa. Podział miasta po pierwszej wojnie światowej i legenda o założycielach Cieszyna mają osobne artykuły.