Tychy mają dwie metryki. Pierwsza sięga czasów, gdy pszczyńscy książęta wpisywali do rachunków podarunki i podatki od wsi, a w 1629 roku w źródłach pojawia się browar. Druga zaczyna się w 1950 roku, kiedy rząd uchwalił budowę zupełnie nowego miasta dla Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Oba początki nadal widać w jednym mieście, a dzieli je zaledwie kilka kilometrów.

Skąd decyzja o nowym mieście

Uzasadnieniem był plan regionalny GOP z 1949 roku, zwany też planem deglomeracji. Zakładał, że część mieszkańców przeciążonego, zadymionego centrum aglomeracji przeniesie się do nowych miast i osiedli w pierścieniu o szerokości 10-12 km, poza zasięgiem uciążliwości przemysłu i eksploatacji górniczej, ale w odległości pozwalającej dojeżdżać do pracy. Za najkorzystniejsze uznano okolice Tychów, Tarnowskich Gór, Pyskowic i Ząbkowic. Znaczenie miał też aspekt propagandowy: nowe miasto miało pokazywać strukturę miasta socjalistycznego na terenach obciążonych dawną zabudową.

Uchwałę o rozbudowie Tychów Prezydium Rządu podjęło 4 października 1950 roku. Miesiąc później, 8 listopada, wydano rozporządzenie o nadaniu gminie ustroju miejskiego od 1 stycznia 1951 roku. Tychy miały jednak już wcześniej status gminy na prawach miejskich, nadany od 1934 roku, więc rok 1951 to raczej początek miasta planowanego niż pierwsze w ogóle prawa miejskie. W granice weszły Paprocany i Wilkowyje.

Osiedle A i osiedla według alfabetu

Pierwsze osiedle oznaczono literą A, kolejne nazywano według następnych liter alfabetu. Projekt osiedla A, dziś zwanego też osiedlem Anna, przygotował zespół Tadeusza Teodorowicza-Todorowskiego na początku lat 50., w duchu socrealizmu. Osie kompozycji krzyżują się na placu św. Anny, a na gzymsach, portalach i elewacjach zachowały się płaskorzeźby, sgraffita i malowidła przedstawiające zwykłych ludzi pracy. Osiedle nie jest wpisane do rejestru zabytków, ale miasto uznało je za zespół podlegający ochronie.

Najbardziej znaną rzeźbą tego osiedla jest Murarka: betonowa kobieta w roboczym fartuchu z modelem bloku w jednej dłoni i kielnią w drugiej. Autorem jest Stanisław Marcinów. Źródła różnią się co do daty: jedne podają rok 1955, inne rok 1951. Widzi się w niej także przetworzenie dawnej ikonografii religijnej i nawiązanie do postaci świętej Jadwigi Śląskiej, która w sztuce trzyma model kościoła.

Wejchertowie i zielona oś

Dalsze prace nad planem generalnym przejął w 1951 roku zespół Kazimierza Wejcherta i Hanny Adamczewskiej, później Adamczewskiej-Wejchert. Plan generalny miasta zatwierdzono 19 marca 1953 roku, a w 1964 roku oboje otrzymali Nagrodę Państwową I stopnia za plany zagospodarowania Nowych Tychów i wkład w ich realizację. Drugi plan ogólny, zatwierdzony w styczniu 1962 roku, odchodził od koncepcji socrealistycznych: monumentalną oś spacerową zamieniono na zieloną oś, a centrum miało mieścić się w czworoboku ulic o boku około kilometra. Śródmieście podzielono na dwie dzielnice, północną i południową, a granicą jest linia kolejowa.

Od połowy lat 50. w osiedlach stosowano prefabrykaty, a w kolejnych dekadach w mieście stawiano coraz większe osiedla z wielkiej płyty. Z modernistycznej kultury budowania zostało kilka obiektów, które łatwo włączyć w spacer. Teatr Mały powstał w latach 1962-1965 według projektu Wacława Jaciowa, a mozaikę zaprojektował Janusz Włodarczyk. Źródła podają otwarcie w 1965 roku, a chronologia Nowych Tychów rok 1964. Budynek pełnił początkowo funkcję zakładowego domu kultury. W jego sąsiedztwie, na piętrze Pasażu Kultury Andromeda, działa Galeria Obok z wystawami czasowymi; pierwszą ekspozycję otwarto tam w 1994 roku. Z lat 60. pochodzi także ogrodzenie cmentarza Wartogłowiec z prefabrykowanych betonowych łupin, zaprojektowane przez Marka Dziekońskiego i nagrodzone w 1962 roku przez katowicki oddział Stowarzyszenia Architektów Polskich.

Kościoły w mieście bez kościołów

Pierwotne założenia nowego miasta nie przewidywały kościołów. Konkurs na pierwszą świątynię rozpisano w 1957 roku i nie został zrealizowany. W styczniu następnego roku parafianie ruszyli z budową kościoła św. Jana Chrzciciela na polach dawnej wsi Żwaków, zanim władze wydały pozwolenie. Zezwolenie uzyskano dopiero w lipcu, a kościół poświęcono 21 grudnia 1958 roku. Projektował Zbigniew Weber z Miastoprojektu Nowe Tychy. Uchodzi za pierwszy kościół zbudowany w nowym mieście.

Inne czasy reprezentują dwie późniejsze świątynie. Ewangelicki kościół Apostołów Piotra i Pawła budowano w latach 1987-1995, a krucyfiks z 1906 roku pochodzi ze świątyni, która już nie istnieje. Kościół św. Franciszka z Asyżu i św. Klary, zwany Małym Asyżem, zbudowano na planie krzyża franciszkańskiego po 1999 roku; kamień węgielny poświęcił Jan Paweł II.

Muzeum, sport i woda

Historię miasta opowiada Muzeum Miejskie w Tychach, otwarte dla zwiedzających w kwietniu 2005 roku. W latach 2005-2012 mieściło się w dawnej suszarni młóta na terenie browaru, a potem przeniosło się do Starego Magistratu przy placu Wolności. Oddziałem muzeum jest Tyska Galeria Sportu na Stadionie Miejskim. Dla odpoczynku po zwiedzaniu miasto ma Wodny Park Tychy przy lasach dawnej Puszczy Pszczyńskiej, otwarty 30 kwietnia 2018 roku i zasilany biogazem z miejskiej oczyszczalni ścieków.

Browar z 1629 roku i park przy nim

Starsza metryka Tychów to browar. Pierwsza wzmianka o Browarze Książęcym pochodzi z 1629 roku, a należał on do rodów panujących na ziemi pszczyńskiej. Strona oficjalna zakładu podaje, że piwo warzy się tu nieprzerwanie od 1629 roku. W 1883 roku zbudowano prywatną książęcą bocznicę kolejową łączącą browar ze stacją, a w 1939 roku powstała spółka Książęce Browary S.A. Dawna ulica Mikołowska biegnie dziś przez teren zakładu. Na początku XX wieku każdego przejeżdżającego częstowano tu piwem, ale ten zwyczaj nie jest już kultywowany. W browarze zachowała się jedna z najstarszych czynnych warzelni, której wystrój niewiele się zmienił od 1905 roku.

Tychy miały też drugi browar, Obywatelski, który działał przy dworcu kolejowym i został zlikwidowany w 1998 roku. Źródła podają dla jego założenia rok 1897 lub 1898. Jego kasyno z 1905 roku z parkiem figuruje w rejestrze zabytków.

Na terenie Browaru Książęcego działa muzeum piwowarstwa, otwarte w 2004 roku w dawnym kościele ewangelickim z 1902 roku. Pisaliśmy o nim w karcie muzeum browaru. Tuż obok, przy ulicy Katowickiej, stoi zespół pałacowo-parkowy: dwór myśliwski książąt pszczyńskich z 1685 roku, rozbudowany w latach 1766-1782, z Parkiem Browarnianym założonym przez Hochbergów w XIX wieku. Dawna rezydencja pokazuje, że Tychy były wcześniej wsią książęcą, a nie miastem z planu.

Warto więc czytać Tychy dwiema trasami: raz po osiedlach A, B i C, raz wzdłuż ulicy Katowickiej, między browarem a parkiem. Dopiero razem składają się na jedno miasto.