Lokacja miasta i klasztor Braci Mniejszych

Wodzisław Śląski ma w kalendarium miasta jedną datę wyjściową: rok 1257, w którym do miasta sprowadzono zakon minorytów i dokonano lokacji. Nazwa miasta jest patronimiczna. Wywodzi się od staropolskiego imienia Wodzisław, a w nauce panuje dziś pogląd, że chodzi o księcia opolsko-raciborskiego Władysława. Ten sam książę jest wiązany z fundacją pierwszego zamku i klasztoru.

Zespół klasztorny przy ulicy Minorytów stoi nieopodal północno-zachodniego rogu rynku. Nazywany jest klasztorem franciszkanów, bo Bracia Mniejsi to właśnie franciszkanie, a lokalnie mówi się o nich także minoryci. Jako rok pojawienia się konwentu podaje się 1257, powołując się na informację opublikowaną przez Rudolfa Hirscha. W XIV wieku wzniesiono murowany gotycki kościół Świętej Trójcy, jeden z najstarszych na Górnym Śląsku, a w XVII wieku obok niego nowy budynek klasztoru z dziedzińcem. W 2015 roku wysunięto hipotezę, że fundatorką świątyni mogła być Konstancja wodzisławska.

W 1810 roku klasztor skasowano, jak wszystkie klasztory w państwie pruskim, a budynki przejęło miasto. W 1830 roku kościół sprzedano parafii ewangelickiej. Podczas II wojny światowej świątynia została niemal całkowicie zniszczona, a jej odbudowa trwała od 1953 do 1963 roku. Dziś kościół należy do parafii ewangelicko-augsburskiej, a w budynku poklasztornym mieści się sąd rejonowy.

Rynek, który pamięta ruiny

Rynek zaliczany jest do największych na Śląsku. W południowej części jego nawierzchnię stanowi płyta, a w północnej jest mały park z fontanną. W średniowieczu stały tu ratusz, pręgierz i głęboka studnia. Nad północną pierzeją, na wzgórzu, górują kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, którego obecna budowla z lat 1909-1911 stoi na fundamentach gotyckiego kościoła z 1599 roku.

Pierzeje mają różny wiek, bo cała północna część placu po II wojnie światowej leżała w ruinie. Kamienice o numerach od 16 do 22 postawiono więc po wojnie. Dobrze zachowane kamienice z XIX wieku są od strony południowej, a część z nich ma wpis do rejestru zabytków. Na rogu kamienicy numer 9 jest płaskorzeźba Nieznanego Powstańca, a w niszy kamienicy numer 13 rzeźba księżnej Konstancji wodzisławskiej. Pod numerem 9 stała przed wojną kamienica Pod Lwem, należąca do żydowskiej rodziny Loewe.

Kilkadziesiąt kroków dalej jest plac Wojciecha Korfantego, na którym w 1975 roku odsłonięto Pomnik Powstańców Śląskich. Ma formę maszerujących postaci, a na nim wypisano daty 1919, 1920 i 1921 oraz nazwy miejscowości ziemi wodzisławskiej, w których toczyły się walki. Przy pomniku odbywają się miejskie obchody 3 maja i 11 listopada. W dawnym Przedmieściu Raciborskim leży z kolei plac Świętego Krzyża. W latach 1525-1826 stał tu drewniany kościół, a krzyż i obelisk ustawione w 2000 roku przypominają, że go nie ma.

Zamek, który ustąpił pałacowi

Pierwszy zamek powstał prawdopodobnie około 1257 roku, a za jego najstarszy fragment uznaje się kopiec w Parku Miejskim, około 40 metrów na południe od dzisiejszego pałacu. W XVI wieku zamek składał się z bramy, zbrojowni i budynku głównego, a całość otaczała fosa z mostem. Według jednych źródeł w 1648 roku zburzyli go Szwedzi, natomiast kalendarium miasta mówi o spaleniu miasta i zamku w 1618 roku. Są to dwa różne zdarzenia i oba wpisują się w burzliwy XVII wiek.

W 1685 roku dobra wodzisławskie dostał w zastaw hrabia Ferdynand Joseph von Dietrichstein, a oficjalnie przejął je w 1696 roku. Jego wnuk Guidobald Józef von Dietrichstein zlecił budowę nowej rezydencji. Pałac Dietrichsteinów wzniesiono w latach 1742-1747, a podaje się też węższe daty 1744-1747. Autorem projektu był prawdopodobnie morawski architekt Franz Anton Grimm. Piętrowy gmach ma około 52,8 na 17,3 metra, symetryczną fasadę o piętnastu osiach, a nad wejściem kartusz z herbami Guidobalda i jego żony Marii Gabrieli Henckel von Donnersmarck. Uważa się go za jedną z pierwszych budowli klasycystycznych na ziemiach polskich. Stary zamek rozebrano, a w jego miejscu urządzono ogrody.

Dietrichsteinowie mieli pałac do 1772 roku, potem często zmieniał właścicieli. Wielki pożar miasta 12 czerwca 1822 roku zniszczył dach i pierwsze piętro. Od 1881 roku gmach w całości zajmował magistrat. Od 1971 roku mieści się w nim Muzeum w Wodzisławiu Śląskim, które wyrosło z izby regionalnej Towarzystwa Miłośników Ziemi Wodzisławskiej. Po gruntownym remoncie z lat 2018-2022 odtworzono łamany dach z lukarnami i oknami w kształcie bawolich oczu.

Synagoga, wieża i kościoły dzielnic

W centrum starego miasta, przy ulicy Targowej, stoi dawna synagoga z 1826 roku, zbudowana po pożarze starszej, drewnianej. W 1938 roku budynek kupił Związek Powstańców Śląskich i przerobił na Dom Powstańca, a później mieściły się w nim kino i sklepy. Dziś można go obejrzeć wyłącznie z zewnątrz.

Poza centrum warto sięgnąć po Wieżę Romantyczną w lesie na Grodzisku, neogotycką wieżę widokową z lat 1867-1868, którą ufundował Edward Brauns. Wieża spłonęła w 2004 roku, a po odbudowie udostępniono ją zwiedzającym w 2021 roku. Miasto ma też kilka kościołów w dzielnicach: kościół świętej Marii Magdaleny w Radlinie II, neobarokowy, z lat 1929-1930, kościół Niepokalanego Serca Maryi w Kokoszycach, zbudowany w latach 1948-1950 w czynie społecznym przez parafian, i kościół świętego Wawrzyńca na osiedlu 1 Maja. Św. Wawrzyniec jest patronem miasta od 10 sierpnia 1536 roku, kiedy mieszkańcy oddali się pod jego opiekę w obliczu groźnego kataklizmu.

W styczniu 1945 roku do Wodzisławia dotarł marsz śmierci z obozów w Oświęcimiu i podobozów. Ten wątek ma w portalu osobny tekst, tutaj tylko jako przypomnienie, że historia miasta nie kończy się na pałacu.