Legenda o zbójach i pierwsze mury

Według podania w miejscu dzisiejszego zamku książąt Sułkowskich stał gródek rozbójników, którzy napadali na kupców. Książę opolski Kazimierz miał ich wytępić, zdobyć warownię i wystawić w jej miejscu zameczek myśliwski, z czasem rozbudowany w okazały zamek, przy którym rozwinęło się miasto. To legenda i tak ją trzeba czytać. Pewniejsze są dane o murach: najstarsze części zamku pochodzą z XIV wieku, a budowę przypisuje się staraniom księcia cieszyńskiego Przemysława I Noszaka.

Zamek od początku był zamkiem miejskim, włączonym w system fortyfikacji Bielska i najsilniejszym elementem jego obwarowań. Pełnił też rolę śląskiej warowni granicznej. Rzeka Biała oddzielała najpierw księstwa cieszyńskie i oświęcimskie, od połowy XV wieku granicę czesko-polską, a ogólnie Śląsk od Małopolski. Jeszcze starszy ślad osadnictwa to grodzisko w Starym Bielsku, około 1,6 km od Rynku: gród działał od schyłku XII do schyłku XIV wieku, a zabytki stamtąd można dziś oglądać w zamkowej ekspozycji archeologicznej.

Od warowni do rezydencji

Od końca XVI wieku rola obronna zamku malała, a on sam coraz bardziej przypominał szlachecką rezydencję. Od 1572 roku był centrum administracyjno-gospodarczym samodzielnego państwa stanowego bielskiego, którym władały kolejno rody Promnitzów, Schaffgotschów, Sunneghów, Solmsów i Haugwitzów. Najstarszy opis zamku pochodzi z urbarza z 1571 roku. Wymienia piętnaście pokoi i izb, dwadzieścia dwa sklepione pomieszczenia, browar ze słodownią, stajnie, spichlerz, pralnię i izby kąpielowe, a także sad, ogród chmielowy i dwa stawy, w których zimą trzymano ryby.

W 1752 roku państwo bielskie podniesiono do rangi księstwa i przeszło ono w posiadanie Aleksandra Józefa Sułkowskiego. Księstwo istniało do 1849 roku, gdy w Austrii wprowadzono nowoczesny podział administracyjny i jego tereny weszły w skład starostwa powiatowego. Sam zamek i liczne dobra w mieście pozostały w rękach Sułkowskich do 1945 roku. Rodzina dbała także o pobliski kościół: od 1752 roku opiekowała się nim, a w XIX wieku ufundowała jego wyposażenie, o czym piszemy przy katedrze św. Mikołaja, oddalonej o kilkaset metrów.

Pożary i przebudowa z XIX wieku

Zamek niszczyły pożary miasta w 1753, 1808 i 1836 roku. Dzisiejszą eklektyczną postać nadała mu ostatnia wielka przebudowa w latach 1855-1864, zlecona przez księcia Ludwika. Wtedy powstała między innymi fasada zwrócona ku placowi Bolesława Chrobrego i zatarła niemal całkowicie dawne cechy stylowe budowli. Kilka lat wcześniej, w latach 1853-1855, od południa dobudowano kaplicę św. Anny w miejscu starszej kaplicy zniszczonej przez pożar w 1836 roku. Książę Ludwik postawił ją ku pamięci żony Anny, zmarłej w 1853 roku, a z czasem stała się miejscem pochówku rodu.

W latach 1899-1973 od wschodu stał ciąg tak zwanych Bazarów Zamkowych, które tworzyły architektoniczną podbudowę dla bryły zamku. Wyburzono je przy poszerzaniu ulicy Zamkowej, dlatego dziś od wschodu widać ceglany mur oporowy. Na południu zamyka on plac Bolesława Chrobrego, który zaczął się kształtować w połowie XIX wieku, gdy centrum gospodarcze miasta przesuwało się z Rynku na Dolne Przedmieście. Starszy układ miasta, lokowanego na początku XIV wieku, zachował Rynek na Wzgórzu Miejskim.

Muzeum w zamku

Tradycje muzealne Bielska sięgają początków XX wieku, gdy samorząd śląskiego Bielska i galicyjskiej Białej powołały dwa osobne muzea miejskie. Po wojnie zdecydowano o reaktywowaniu placówki w zamku. Zamek bywa opisywany jako siedziba muzeum od 1945 roku, ale dla publiczności otwarto Muzeum Miejskie w Bielsku 14 lutego 1947 roku, więc to ta data wyznacza początek zwiedzania. W 1950 roku muzeum upaństwowiono i podporządkowano Muzeum Górnośląskiemu w Bytomiu, pełną samodzielność odzyskało w 1963 roku, a po utworzeniu województwa bielskiego w 1975 roku przekształcono je w Muzeum Okręgowe. Od 2013 roku nosi nazwę Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej.

Ekspozycja stała obejmuje reprezentacyjną klatkę schodową z XIX wieku, wystawę dziejów zamku i miasta z częścią archeologiczną, sztukę polską i europejską od XIV do XVII wieku, galerie malarstwa i sztuki współczesnej regionu oraz wystawę etnograficzną. Do najokazalszych wnętrz należy Salon Muzyczny z polichromią plafonu i neobarokowymi lustrami. W Sali z Rycerzem, zwanej lapidarium, pokazano relikty architektury zamku, a osobne pomieszczenia przechowują pamiątki po rodzinie Sułkowskich.

Oddziały muzeum i okolica

Muzeum prowadzi też oddziały poza zamkiem. Stara Fabryka opowiada o przemyśle włókienniczym miasta w dawnej fabryce braci Büttnerów, a Dom Tkacza pokazuje zrekonstruowany XVIII-wieczny dom i warsztat sukienniczy. Po zwiedzaniu zamku do Teatru Lalek Banialuka jest kilkaset metrów.