Rybnicka dzielnica Niewiadom ma kopalnię, która przez ponad dwa stulecia zmieniała nazwy, właścicieli i maszyny, a po zamknięciu została ocalona jako muzeum techniki. Pierwsze wydobycie węgla pod nazwą Hoym sięga 1792 roku. Dziś zachowana zabudowa powierzchniowa służy jako Zabytkowa Kopalnia „Ignacy”, a jej głównym eksponatem są zachowane parowe maszyny wyciągowe.

Od próbnej kopalni do Hoym-Laura

Według strony kopalni w Biertułtowach natrafiono na pokład węgla na gruntach majątku królewskiego i założono tam próbną kopalnię „Versuch Kohlengrube”. Wkrótce nazwano ją „Hoym”, na cześć Karla Georga von Hoyma, pruskiego ministra dla prowincji śląskiej. Według innych źródeł kopalnia powstała w 1792 roku z inicjatywy tego ministra.

Już w 1806 roku sprowadzono do niej parową maszynę odwadniającą z Zaborza, dzisiejszej dzielnicy Zabrza. Wcześniej pracowała ona przy drążeniu Kluczowej Sztolni Dziedzicznej, która prowadziła do kopalni „Królowa Luiza”, dziś jednej z atrakcji Sztolni Królowej Luizy. Węgiel wymagał odwadniania, więc para pojawiła się tu bardzo wcześnie, jeszcze zanim kopalnia trafiła w prywatne ręce.

W 1834 roku skarb państwa pruskiego sprzedał kopalnię osobom prywatnym, a w tym samym roku połączono ją z kopalnią „Sylvester” z Niedobczyc. W 1871 roku powstał zakład „Hoym-Laura”, po przyłączeniu kopalni „Laura” z terenu Niewiadomia. W 1890 roku kopalnię nabył książę Hugon Hohenlohe-Oehringen, a w 1913 roku przejęło ją Czernickie Towarzystwo Węglowe. Nazwę „Ignacy” nadano we wrześniu 1936 roku, na cześć prezydenta Ignacego Mościckiego. W 1968 roku zakład włączono do kopalni „Rydułtowy” jako jej ruch.

Uwaga o nazwach: źródła nieco się tu różnią. Strona kopalni podaje, że po 1922 roku używano nazwy „Hoymgrube”, od 1925 roku „Kopalnia Hoym”. Inne źródła zapisują to ogólniej: „Hoym-Laura” w latach 1871-1922, a „Hoym” w latach 1922-1936 i 1939-1945.

Dwie maszyny wyciągowe

W zabytkowej kopalni główną atrakcją są dwie maszyny parowe: pierwsza z 1900 roku obsługiwała szyb Głowacki, druga z 1920 roku pracuje przy szybie Kościuszko. Szyb Kościuszko ma własną, dłuższą historię: głębienie szybu w polu „Laura” rozpoczęto w 1874 roku, a w 1879 roku oddano go do wydobycia i odwadniania.

Koniec pracy tych maszyn nie przyszedł razem z końcem wydobycia. Strona kopalni opisuje, że 10 września 2008 roku Kompania Węglowa odcięła dopływ pary do maszyn wyciągowych, co unieruchomiło dwie czynne jeszcze w Polsce parowe maszyny. Wcześniej, od 2004 roku, organizowano imprezę „Święto Pary”, która miała popularyzować ochronę dziedzictwa techniki. Odbyły się trzy jej edycje.

Ocalenie i rewitalizacja

Pracownicy kopalni założyli w 1999 roku stowarzyszenie, które miało przekonać zarząd przedsiębiorstwa i władze Rybnika, że trzeba zachować dziedzictwo kilku pokoleń rybnickich górników. Pod koniec tego roku kopalnię udostępniono turystom. W 2005 roku zespół zabudowy wpisano do rejestru zabytków: objął on budynki szybów „Głowacki” i „Kościuszko” razem z maszynami wyciągowymi oraz budynek elektrowni z dwoma sprężarkami. W 2006 roku kopalnia znalazła się na Szlaku Zabytków Techniki.

Wieżę ciśnień na terenie kopalni przekształcono w punkt widokowy, oddany do użytku 1 stycznia 2008 roku. Wieża ma 46 metrów, a według strony kopalni taras widokowy leży na wysokości około 46 metrów. Przy dobrej pogodzie widać stąd, jak podaje kopalnia, Sudety i Tatry.

Gruntowna rewitalizacja trwała w latach 2018-2022. Obejmowała konserwację zabytkowej zabudowy, remont i ponowne uruchomienie ponad stuletniej parowej maszyny wyciągowej oraz infrastrukturę dla zwiedzających. Maszyna jest kluczowym eksponatem interaktywnej wystawy „Wiek Pary”, poświęconej rewolucji przemysłowej. Za całościowe podejście do rewitalizacji kopalnia otrzymała w 2024 roku Europejską Nagrodę Dziedzictwa Europa Nostra w kategorii Konserwacja i Adaptacja.

Centrum nauki, elektrownia i zieleń

Na terenie kopalni działa też małe centrum nauki SOWA, z interaktywnymi eksponatami i warsztatami dla dzieci. Dawna elektrownia służy po remoncie jako miejsce spotkań lokalnych grup, a zrekultywowane nieużytki obok kopalni zamieniono w zieloną przestrzeń rekreacyjną dla mieszkańców Niewiadomia. Pod ziemię zejść nie można: zjazdy dla zwiedzających wstrzymano w 2002 roku ze względów bezpieczeństwa, a dziś zwiedza się wyłącznie zabudowę powierzchniową.