Język i narodowość śląska w spisach powszechnych oraz spór o ustawę

Spisy powszechne to jedyne ogólnopolskie badania, w których można odpowiedzieć, jakim językiem mówi się w domu i do jakiej narodowości się należy, a odpowiedzi są dobrowolne. Wyniki dotyczące Śląska są stale przywoływane w debacie publicznej. Poniżej zebrano liczby ze spisów i stanowiska stron w sporze o status śląskiego, bez oceny i bez prognoz.

Jak czytać dane spisowe

Hasło o etnolekcie śląskim zastrzega, że wyniki spisów można różnie interpretować, i to z kilku powodów: odpowiedzi są dobrowolne i subiektywne, metodologia zbierania danych bywa zmienna, a trudno też obiektywnie określić, co dokładnie znaczy „mówić po śląsku”. Liczby nie muszą więc odzwierciedlać faktycznych praktyk językowych. Trzeba też rozróżniać dwa pytania: o język używany w kontaktach domowych oraz o przynależność narodowo-etniczną. Pierwsze dotyczy mowy, drugie tożsamości, a osoba może odpowiedzieć na nie niezależnie.

Język używany w domu

W Polsce śląski można było po raz pierwszy zadeklarować jako język kontaktów domowych w spisie z 2002 roku. Liczby deklaracji były następujące:

• spis 2002 - 56 643 osoby; był to czwarty najczęściej wskazywany język w Polsce, po polskim, niemieckim i angielskim,
• spis 2011 - 529 377 osób, czyli wzrost ponad dziesięciokrotny,
• spis 2021 - 467 145 osób, z tego 54 957 jako jedyny język, 409 266 wspólnie z polskim i 2 922 osoby wspólnie z innymi językami.

Spis z 2021 roku pozwalał więc wskazać więcej niż jeden język, i z tej możliwości skorzystała zdecydowana większość osób deklarujących śląski.

Narodowość i przynależność etniczna

Narodowość śląska nie jest w Polsce prawnie uznana, ale spisy odnotowują deklaracje. Dla polskiej części Śląska dane wyglądają następująco:

• spis 2002 - 173 153 osoby, w tym 148,5 tys. w województwie śląskim i 24,2 tys. w opolskim,
• spis 2011 - 809 tys. osób, z tego 362 tys. jako jedyną narodowość, 56 tys. jako pierwszą przy deklaracji drugiej oraz 391 tys. jako drugą narodowość lub wspólnotę etniczną; w samym województwie śląskim 700 tys. deklaracji,
• spis 2021 - 585,7 tys. osób, z tego 231,8 tys. jako identyfikację pierwszą i 353,9 tys. jako drugą.

Po spisie 2002 niektóre organizacje podnosiły zarzuty: Ruch Autonomii Śląska uważał dane za zaniżone i wskazywał na nierzetelność rachmistrzów. Jest to stanowisko tej organizacji, a nie ustalenie statystyczne.

Rozróżnia się przy tym deklaracje jedyne, pierwsze i drugie, a metodologia zbierania danych zmieniała się, dlatego porównywanie liczb z różnych lat wymaga ostrożności.

Po drugiej stronie granicy

Śląską narodowość deklarowali też mieszkańcy Czech. W czeskim spisie z 2001 roku było to 10 878 osób, w 2011 roku 12 231 osób, a w 2021 roku 31 301 osób, z czego 12 451 jako jedyną narodowość. W 1991 roku w spisie w Czechosłowacji narodowość śląską zadeklarowało 44 446 osób, głównie na Śląsku Opawskim. W spisie z 2021 roku jako język ojczysty śląski wskazało w całych Czechach tylko 1 805 osób; zauważa się, że realna żywotność śląskich odmian nie przekłada się tam na deklaracje spisowe.

Spór o status języka: stanowiska stron

Hasło „Etnolekt śląski” opisuje status śląskiego jako przedmiot sporu politycznego i licznych debat ideologicznych, także wśród samych użytkowników. Zestawia argumenty obu stron:

• za określeniem dialekt przywołuje się bliskie pokrewieństwo z polszczyzną, zwłaszcza odmianami małopolskimi i wielkopolskimi,
• za odrębnością języka wskazuje się czynniki socjolingwistyczne: rozwój piśmiennictwa w XXI wieku, działania kodyfikacyjne i poczucie odrębności wyrażane przez znaczącą liczbę Ślązaków.

Na gruncie językoznawstwa nie ma jednoznacznych, powszechnie przyjętych kryteriów odróżniania języków od dialektów. Wokół dwóch kryteriów zaproponowanych przez Heinza Klossa, odległości od innych odmian (Abstand) i stopnia rozwoju funkcjonalnego (Ausbau), formułuje się znaczną część argumentów obu stron. Rada Języka Polskiego w opinii z 2011 roku wskazała, że cechy śląszczyzny występują także w odmianach wielkopolskich i małopolskich, czyli że nie spełnia ona kryterium Abstand. Z drugiej strony część językoznawców, w tym Jolanta Tambor i Henryk Jaroszewicz, przedstawia argumenty za odrębnością śląskiego jako Ausbausprache.

Kalendarium starań o status języka regionalnego do 2024 roku

Ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym obowiązuje od 2005 roku. Pierwsze starania o nadanie śląskiemu statusu języka regionalnego podjęto w 2007 roku. Kolejne próby przez wiele lat kończyły się niepowodzeniem. W 2011 roku zalecenie uznania śląskiego za język wydał organ monitorujący Europejską kartę języków regionalnych lub mniejszościowych. W 2014 roku do Sejmu trafił obywatelski projekt poparty przez 140 tysięcy osób, który został odrzucony; podobne projekty odrzucono w 2018 i 2020 roku.

26 kwietnia 2024 roku Sejm głosami 236 do 186, przy pięciu wstrzymujących się, uchwalił nowelizację uznającą śląski za język regionalny. Prezydent Andrzej Duda zawetował ją 29 maja 2024 roku. Hasło odnotowuje, że w uzasadnieniach weta powołano się na opinię Rady Języka Polskiego z 2011 roku. Stan dalszych prac ustawodawczych zmienia się i nie jest tu opisywany.