Budynek przy ulicy Poniatowskiego w Gliwicach powstał jako żydowski dom przedpogrzebowy przy nowym cmentarzu gminy. Dziś mieści się w nim Dom Pamięci Żydów Górnośląskich, oddział Muzeum w Gliwicach, a sąsiednia nekropolia nadal jest czynna. Ten tekst opisuje budynek, jego dzieje po 1945 roku i inne gliwickie ślady gminy żydowskiej.

Dom przedpogrzebowy z 1903 roku

Dom zaprojektował wiedeński architekt Max Fleischer, a wykonawcą była gliwicka firma budowlana Juliusa Scheera. Otwarcie cmentarza razem z domem przedpogrzebowym odbyło się 15 listopada 1903 roku. Muzeum w Gliwicach podaje, że nekropolię założono w latach 1902-1903. Według innych źródeł dom przedpogrzebowy oddano do użytku w listopadzie 1905 roku, więc daty ze źródeł się różnią. Budynek bywa nazywany Małą Synagogą.

Według opisu muzeum dom składał się z trzech części: reprezentacyjnej sali modlitewnej z wyjściem prosto na cmentarz, kostnicy, w której przygotowywano zmarłego do pochówku zgodnie z przepisami religii żydowskiej, oraz mieszkania stróża. Inne źródła dodają do tego kancelarię, pokój dla rabina i kotłownię w piwnicy.

Jest to neogotycka budowla z czerwonej cegły. Główna hala ma około 10,5 na 17,6 metra i 10 metrów wysokości. Posadzkę zdobi ornament z czarno-białych płytek ceramicznych, sklepienie jest krzyżowo-żebrowe, a na nim namalowano gwiaździste niebo. W ścianach szczytowych znajdują się dwa duże okna witrażowe.

Od magazynu do muzeum

W czasie II wojny światowej w budynku mieścił się magazyn wojskowy, ale nie uległ on zniszczeniu. Po 1945 roku cmentarz i dom przedpogrzebowy użytkowała powojenna gmina żydowska w Gliwicach. Z czasem z domu przestano korzystać i zaczął popadać w ruinę.

W 2003 roku obiekt wpisano do rejestru zabytków, a w 2007 roku gmina żydowska przekazała go miastu Gliwice. W 2012 roku prezydent miasta zdecydował o odrestaurowaniu budynku i przekształceniu go w oddział muzeum. Muzeum podaje, że rewitalizację sfinansowano w całości z budżetu miasta. Inne źródła datują prace remontowo-konserwatorskie na lata 2012-2016, a muzeum pisze o rewitalizacji rozpoczętej w 2013 roku, której ostatnim etapem było otwarcie stałej wystawy.

Wystawa i profil oddziału

Muzeum określa misję oddziału jako badanie i upamiętnianie historii Żydów na Górnym Śląsku oraz tworzenie przestrzeni dialogu między kulturami, religiami i narodami. Stała wystawa „Żydzi na Górnym Śląsku” pokazuje dzieje społeczności od średniowiecza do współczesności. Według muzeum jest to jedyna taka wystawa stała w regionie. Opowiada o życiorysach i dorobku kilkudziesięciu przedstawicieli tej społeczności: przemysłowców, ludzi nauki i kultury oraz rabinów górnośląskich. Muzeum opisuje zasięg zainteresowań oddziału jako obszar od Prudnika po Katowice i od Kluczborka po Pszczynę.

W 2016 roku obiekt wygrał konkurs na Najlepszą Przestrzeń Publiczną Województwa Śląskiego w kategorii zrewitalizowany obiekt użyteczności publicznej. Zasady zwiedzania ustala muzeum i to na jego stronie należy je sprawdzać.

Dwa cmentarze i synagoga, której nie ma

Dom przedpogrzebowy stoi przy nowym cmentarzu żydowskim. Zajmuje on 1,7 ha i do dziś służy do pochówków. Według jednych źródeł zachowało się na nim około sześciuset nagrobków, a Przemysław Burchard pisze o czterystu. W 1932 roku wzniesiono na cmentarzu pomnik żołnierzy żydowskich poległych w I wojnie światowej, który także przetrwał.

Stary cmentarz żydowski przy ulicy Na Piasku jest najstarszym zachowanym zabytkiem kultury żydowskiej w mieście. Założono go w 1815 roku na gruncie, który gmina kupiła w 1795 roku. Po otwarciu linii kolejowej z Wrocławia do Mysłowic i budowie dworca znalazł się tuż przy torach. Ostatni pochówek odbył się w 1937 roku, a nekropolię zamknięto w 1953 roku. Po 1945 roku nagrobki z cennego kamienia rozkradano i używano jako surowca budowlanego, w 1956 roku cmentarz odebrano gminie, a w latach siedemdziesiątych planowano jego likwidację pod estakadę, od której odstąpiono. Zachowało się około pięciuset nagrobków, głównie macew z szarego piaskowca. Spoczywają tam między innymi członkowie rodzin Troplowitz, Frankel, Freud i Froehlich oraz rodzeństwo Edyty Stein. Od 2010 roku cmentarz jest okresowo udostępniany z inicjatywy stowarzyszenia „Pamięć - Zikaron”.

Główna synagoga gminy, Nowa Synagoga, stała przy ulicy Dolnych Wałów 15. Wzniesiono ją według projektu Salomona Lubowskiego, a budowała ją firma Louisa Troplowitza. Według jednych źródeł budowa trwała w latach 1859-1861, natomiast gliwicki kronikarz Benno Nietsche pisze o latach 1860-1861 i uroczystym oddaniu świątyni do użytku 29 sierpnia 1861 roku. W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku synagogę spaliły bojówki hitlerowskie, a rano oddział Technische Nothilfe wysadził mury, które groziły zawaleniem. Po wojnie nie odbudowano jej. Resztki podpiwniczenia i wieży rozebrano na początku 2007 roku. Dziś w tym miejscu jest niezabudowany plac, a pamięć o budynku utrzymują dwie tablice.

Podobne miejsca w regionie

Los gliwickiej synagogi dzielą inne górnośląskie bożnice. Synagoga Wielka w Katowicach została spalona w 1939 roku, Duża Synagoga w Zabrzu w 1938 roku, a po synagodze w Bytomiu zostały tablica na placu Grunwaldzkim i pamięć o mauretańskim budynku z 1869 roku. W Tarnowskich Górach miejsce synagogi z 1864 roku wskazuje kolumna z gwiazdą Dawida. Wśród zachowanych nekropolii są cmentarz w Raciborzu założony w 1814 roku oraz najmniejszy kirkut w województwie śląskim w Sośnicowicach. Szczegółowe opisy tych miejsc znajdują się w ich kartach.