W sierpniu 1943 roku Niemcy zlikwidowali getta w Będzinie, Sosnowcu i Zawierciu, a większość ich mieszkańców wywieziono do niemieckiego obozu Auschwitz-Birkenau. W Będzinie i Sosnowcu w pierwszych dniach sierpnia doszło do zbrojnego oporu młodych członków Żydowskiej Organizacji Bojowej.

Społeczność żydowska Zagłębia przed likwidacją

Według Instytutu Pamięci Narodowej (autorką tekstu jest dr Aleksandra Namysło) do 1942 roku na Wschodnim Górnym Śląsku, zwłaszcza w Zagłębiu Dąbrowskim, czyli w Będzinie, Sosnowcu i Dąbrowie Górniczej, oraz w Zagłębiu Chrzanowsko-Jaworznickim, żyło około 100 tysięcy Żydów. Policyjny spis z grudnia 1939 roku naliczył w samym Będzinie ponad 33 tysiące Żydów, a w całym powiecie będzińskim ponad 45 tysięcy, jak podała Polska Agencja Prasowa. W Sosnowcu w 1939 roku mieszkało około 30 tysięcy Żydów, czyli około 20 procent mieszkańców miasta.

Okupacja zaczęła się tu od zniszczenia domów modlitwy. W nocy z 8 na 9 września 1939 roku Niemcy podpalili synagogę w Będzinie, o czym mówi karta Synagoga w Będzinie. Wielką Synagogę w Sosnowcu wysadzono 9 września. Według Polskiej Agencji Prasowej ks. Mieczysław Zawadzki, ówczesny proboszcz parafii św. Trójcy w Będzinie, uratował wtedy kilkuset Żydów, ukrywając ich w ogrodzie przykościelnym; otrzymał tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.

Nadzór nad zagłębiowskimi gminami żydowskimi sprawował Mojżesz Merin, przewodniczący Centrali Żydowskich Rad Starszych na Wschodnim Górnym Śląsku i szef Judenratu w Sosnowcu. Był postacią kontrowersyjną, która uważała, że tylko współpraca z Niemcami daje szansę przetrwania.

Getto w Będzinie i Sosnowcu

Niemcy utworzyli getto w Będzinie w maju 1942 roku. Duże getto mieściło się w dzielnicy Warpie, małe na Kamionce. Mieszkańcy pracowali w szopach, czyli zakładach rzemieślniczych i produkcyjnych; największy prowadził Alfred Rosner, a pracowało w nim około 8 tysięcy osób. Getto nie miało muru. Jak mówił Adam Szydłowski z będzińskiej fundacji im. Rutki Laskier, oznaczała je biała linia, co ułatwiało przemycanie żywności i informacji z frontu. Szydłowski datuje przeniesienie około 27 tysięcy osób na Warpie na wiosnę 1943 roku, więc daty tworzenia getta w źródłach nieco się różnią. Więcej o miejscu mówi karta Getto będzińskie.

Pierwsza masowa deportacja z Będzina do Auschwitz objęła około 1,6 tysiąca osób. Polska Agencja Prasowa podaje w jednym tekście datę 6 maja 1942 roku, a w drugim 16 maja. Do połowy sierpnia 1942 roku wywieziono z miasta około 2400 osób, a 12 sierpnia na boisku klubu Hakoah przeprowadzono selekcję. Według tej samej agencji w maju 1943 roku w getcie mieszkało 18 670 osób.

Sosnowieccy Żydzi pod koniec 1942 roku zostali przesiedleni do dzielnicy Środula, a tworzenie getta zakończono w marcu 1943 roku. Obszar nie był ogrodzony, ale jego opuszczenie karano śmiercią. Szczegóły są na karcie Getto w Sosnowcu - Środuli. Oba getta sąsiadowały ze sobą.

Sierpień 1943 roku i opór

Według IPN w Zagłębiu działały cztery żydowskie organizacje młodzieżowe: Haszomer Hacair, Hanoar Hacijoni, Dror i Gordonia, które zrzeszały ponad 1,5 tysiąca osób. Dr Namysło przypomina, że w czerwcu 1942 roku Sosnowiec i Będzin odwiedził Mordechaj Anielewicz, a młodzież zaczęła gromadzić broń i budować bunkry. Likwidacja gett w Będzinie i Sosnowcu zaczęła się 1 sierpnia 1943 roku. W nocy z 2 na 3 sierpnia walkę podjęło ponad 20 bojowników. Zginęli wtedy między innymi Frumka Płotnicka, Cwi Brandes i Józef Kożuch. Upamiętnia to tablica na kamienicy przy ulicy Podsiadły 24 w Będzinie, którą w 1947 roku umieścili ocaleni członkowie ruchu oporu.

Według danych katowickiego IPN od maja 1942 do lipca 1944 roku wywieziono z całego Zagłębia Dąbrowskiego do Auschwitz ponad 60 tysięcy Żydów, przeszło połowę z nich w sierpniu 1943 roku. Z Sosnowca i Będzina odtransportowano wtedy około 32 tysięcy osób, z których około 80 procent zamordowano bez zwłoki. Ostatnia grupa z getta będzińskiego, pracująca przy porządkowaniu dzielnicy, trafiła do Auschwitz w lutym 1944 roku. Do rodzinnego Będzina wróciło po wojnie niespełna 900 osób, jak podaje Polska Agencja Prasowa.

Getto w Zawierciu

Zawiercie miało własną historię. W 1938 roku Żydzi stanowili tu 17 procent mieszkańców, czyli 5676 z 32 673 osób. Getto, nazwane przez Niemców dzielnicą mieszkalną żydowskiego obozu pracy, utworzono w maju 1941 roku na powierzchni około 10 400 metrów kwadratowych, miejscami odgrodzonej płotami lub murami. Trafiali tam także Żydzi z Kromołowa, Poręby, Siewierza i Tarnowskich Gór. W nocy z 15 na 16 czerwca 1942 roku rozpoczęto wywózkę; do wagonów załadowano około 1800 osób.

Całkowitą likwidację rozpoczęto 24 sierpnia 1943 roku. W nocy 25 sierpnia na Rynku dokonano selekcji: 500 fachowców zatrzymano w budynkach dawnych zakładów TAZ, a 5000 osób wywieziono do Oświęcimia. Pozostało około 600 osób, które w październiku 1943 roku wywieziono do obozów. Wojnę przeżyło około dwunastu zawiercian. Ślady dawnej gminy to Synagoga w Zawierciu i cmentarz żydowski w Zawierciu.

Ocaleni i ci, którzy pomagali

IPN opisuje, że po likwidacji gett aktywiści młodzieżowi, ukryci w bunkrach lub po stronie aryjskiej, zorganizowali akcję ratunkową dla prawie dwóch tysięcy osób sprzątających getta oraz kilkuset pracowników szopu Rosnera. Pomagała im rodzina Kobylców z Michałkowic, która od jesieni 1943 do stycznia 1944 roku dała schronienie około siedemdziesięciu osobom. Od września 1943 do stycznia 1944 roku przeprowadzono przez granicę słowacką na Pilsku około 85 osób. Gestapo aresztowało rodzinę Kobylców w styczniu 1944 roku. Rosner otrzymał w 1995 roku tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata, o czym informuje IPN.

Miejsca pamięci w Zagłębiu

Wspólnotę, której już nie ma, przypominają dziś pomniki i dawne domy modlitwy. W Będzinie stoi pomnik na Placu Bohaterów Getta. Synagoga Mizrachi, opisana na karcie Synagoga Mizrachi w Będzinie, należy do Muzeum Zagłębia w Będzinie. W Sosnowcu pomnik na placu Braci Kożuchów upamiętnia ofiary getta w Środuli, a stary cmentarz żydowski w Sosnowcu i cmentarz żydowski w Dąbrowie Górniczej pozostają śladem dawnych gmin. Zasady odwiedzania tych miejsc określają ich zarządcy.