Getto w Częstochowie utworzono w kwietniu 1941 roku we wschodniej części centrum miasta. Przez ponad dwa lata przeszło przez nie kilkadziesiąt tysięcy ludzi, a większość z nich wywieziono do niemieckiego obozu zagłady w Treblince. Część ocalałych skierowano do zakładów zbrojeniowych koncernu HASAG, gdzie pracowali do stycznia 1945 roku. Poniżej fakty z opracowań historycznych, z podaniem, kto jaką liczbę podaje.

Utworzenie i granice getta

Getto powstało 9 kwietnia 1941 roku na mocy rozporządzenia, które dwa dni wcześniej wydał stadthauptmann Richard Wendler. Opracowanie World Society of Częstochowa Jews opisuje ten sam rozkaz: dzielnica żydowska miała być gotowa do 9 kwietnia, a wszyscy Żydzi mieszkający poza nią musieli się do niej przenieść najpóźniej do 17 kwietnia 1941 roku. Polacy mieszkający na tym terenie musieli go opuścić.

Granice wyznaczały od północy ulice Kawia, Kiedrzyńska i Jaskrowska, od południa Fabryczna (dziś Mielczarskiego), Narutowicza (dziś Krakowska) i Strażacka, od wschodu rzeka Warta, a od zachodu tory kolejowe. Obszar obejmował Plac Daszyńskiego, Stary Rynek i Rynek Warszawski. W dużej części pokrywał się z przedwojenną dzielnicą żydowską. Opis obiektu znajdziesz na karcie Getto w Częstochowie.

Do getta trafiali Żydzi z samej Częstochowy, z okolicznych miejscowości, między innymi z Krzepic, Olsztyna, Mstowa, Janowa i Przyrowa, oraz wysiedleńcy z terenów wcielonych do Rzeszy, głównie z Płocka i Łodzi. Dokładnej liczby mieszkańców nie da się ustalić. Według jednych źródeł na początku było ich blisko 40 tysięcy, a w szczytowym okresie przed likwidacją 48 tysięcy. Opracowanie World Society of Częstochowa Jews mówi o oficjalnych danych na poziomie około 40 tysięcy i o przekroczeniu 50 tysięcy latem 1942 roku, po napływie ludzi z okolicy.

Likwidacja dużego getta we wrześniu i październiku 1942 roku

Likwidacja rozpoczęła się 22 września 1942 roku, według jednych źródeł w dniu po święcie Jom Kippur. Opracowanie World Society of Częstochowa Jews podaje, że akcja zaczęła się nad ranem 22 września, czyli w samo święto, i wymienia kolejne dni wywózek: 25 i 28 września oraz 1 i 7 października. Za koniec akcji przyjmuje się noc z 7 na 8 października. Miejscem koncentracji i selekcji był Plac Daszyńskiego. Akcję prowadzili Niemcy wraz z pomocniczymi oddziałami pod dowództwem kapitana policji porządkowej Paula Degenhardta.

Źródła zgodnie podają, że do obozu zagłady w Treblince wywieziono około 40 tysięcy osób. Na miejscu rozstrzelano też około 2 tysięcy ludzi, których pochowano w zbiorowych mogiłach przy ulicy Kawiej. Liczby te są szacunkami, a opracowanie World Society of Częstochowa Jews zaznacza, że liczba zabitych na miejscu nigdy nie została dokładnie ustalona.

Małe getto 1942-1943

Po wywózkach pozostałych przy życiu Żydów zgromadzono w tak zwanym małym getcie, w północno-wschodniej części dawnej dzielnicy, ogrodzonym drutem kolczastym. Szacunki mówią o 5-6 tysiącach osób, a World Society of Częstochowa Jews podaje około 5200. Niemieckie dokumenty nazywały to miejsce obozem pracy przymusowej. Mieszkańcy pracowali w zakładach zbrojeniowych i w warsztatach, a w styczniu i marcu 1943 roku przeprowadzano kolejne selekcje i egzekucje, między innymi na Rynku Warszawskim, dziś Placu Bohaterów Getta, i na cmentarzu żydowskim.

W małym getcie działało podziemie. Kierowali nim dr Adam Wolberg i Mordechaj Zylberberg. Decydujący atak Niemców nastąpił w dniach 23-26 czerwca 1943 roku; opór mieszkańców schronów przy ulicy Nadrzecznej określa się jako samoobronę, nazywaną też powstaniem w getcie częstochowskim. Do końca czerwca 1943 roku małe getto przestało istnieć. World Society of Częstochowa Jews podaje, że między 8 października 1942 a 25 czerwca 1943 roku zamordowano około 1300 jego mieszkańców, a przy życiu zostało około 3900 osób.

Zakłady HASAG

Tych około 3,9 tysiąca Żydów osadzono w częstochowskich zakładach koncernu HASAG (Hugo Schneider AG) z Lipska. Były to trzy zakłady: Apparatebau (dawna fabryka Peltzerów), Warthewerk (fabryka Warta) i Eisenhütte, czyli Huta Częstochowa, o której mowa w osobnym artykule portalu. Największy był pierwszy z nich, gdzie wprowadzono regulamin zbliżony do obozowego. Według dr Felicji Karay, autorki monografii o tym obozie, fabrykę Peltzerów przejął koncern w drugiej połowie 1942 roku i przekształcił w zakład produkcji amunicji.

W ostatnich miesiącach wojny liczba więźniów żydowskich w zakładach HASAG wzrosła do 10 tysięcy, bo przywieziono tu ludzi z getta łódzkiego i z obozów pracy na ziemi kieleckiej i radomskiej. W pierwszej połowie stycznia 1945 roku około połowy więźniów wywieziono do obozów koncentracyjnych w Rzeszy. Obozy HASAG wyzwolono 17 stycznia 1945 roku, a ocalało z nich 5200 Żydów, w tym 1518 częstochowian. Tę liczbę trzeba traktować jako szacunek.

Ślady i upamiętnienie

Pomnik ofiar getta zaprojektowany przez Samuela Willenberga odsłonięto przy ulicy Strażackiej w październiku 2009 roku.

Ofiary upamiętnia też cmentarz żydowski w Częstochowie. Mieszkańcy okolicznych miejscowości, których zamykano w getcie, mają własne miejsca pamięci, jak synagoga w Krzepicach i cmentarz żydowski w Mstowie. Losy Żydów z Kłobucka opisuje osobny artykuł o Kłobucku, starostwie, paulinach i getcie. Zasady odwiedzania miejsc pamięci określają ich zarządcy.