Neu-Dachs: niemiecki podobóz w latach 1943-1945

Teren w Jaworznie należał przed wojną do Jaworznickich Kopalń. W czerwcu 1943 roku Niemcy utworzyli tu podobóz niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, nazwany Neu-Dachs. Pierwszy transport, około stu więźniów z Auschwitz, przybył 15 czerwca 1943 roku, a oficjalną nazwę obóz nosił od 30 czerwca. Powstał na potrzeby spółki Energieversorgung Oberschlesien, która budowała elektrownię i rozbudowywała kopalnie. W październiku 1943 roku w obozie przebywało około 2800 więźniów, a w styczniu 1945 roku około 3660. Obóz zajmował około 6 hektarów i miał 14 drewnianych baraków.

Więźniowie najpierw rozbudowywali obóz, potem pracowali w kopalniach i przy budowie elektrowni. Wydobycie sięgało 12 tysięcy ton węgla miesięcznie, a więźniowie stanowili około 60 procent załogi tych kopalń. Pracowano na trzy zmiany, także w niedziele i święta. W styczniu 1945 roku nastąpiła jedna z najdłuższych ewakuacji więźniów: kolumna ruszyła pieszo w kierunku obozu Gross-Rosen, na trasie około 250 km. Marsze ewakuacyjne opisuje osobny tekst o marszach śmierci. Około 400 więźniów niezdolnych do marszu uwolniła 19 stycznia 1945 roku Armia Czerwona.

Centralny Obóz Pracy w latach 1945-1949

Po Niemcach pozostał obóz z drewnianymi barakami i murowanymi budynkami. Centralny Obóz Pracy w Jaworznie rozpoczął działalność w lutym 1945 roku, jeszcze przed okólnikiem Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego z 6 kwietnia 1945 roku, który formalnie powołał takie obozy. Podlegał Wojewódzkiemu Urzędowi Bezpieczeństwa Publicznego w Krakowie. Wśród więźniów byli Polacy, w tym działacze niepodległościowi, żołnierze Armii Krajowej i górnicy, a także Niemcy i Ślązacy, których w czasie wojny wpisano na volkslistę. Część więźniów przeniesiono tu z obozu Zgoda w Świętochłowicach, o którym mówi karta Obóz Zgoda.

Według opracowania z 2010 roku liczby więźniów w kolejnych datach były następujące. Wiosną 1945 roku, 22 marca, w samym obozie było 1911 osób, a w podobozach 357. Na początku 1946 roku było to odpowiednio 3505 i 4444, a w sierpniu 1947 roku 5430 i 8519. W maju 1947 roku liczba w obozie i podobozach razem wynosiła 14 254. Do listopada 1948 roku spadła do 2628 w obozie i 4309 w podobozach. Łączna liczba ofiar od 1945 do 1956 roku wynosi według jednego źródła prasowego ponad 6 tysięcy. Dokładna liczba zmarłych nie jest więc ustalona. Liczba pochowanych w lesie przy obozie również nie jest znana.

Ukraińcy i Łemkowie w obozie

Od maja 1947 roku do obozu trafiali Ukraińcy i Łemkowie wysiedlani w ramach Akcji Wisła, których władze podejrzewały o współpracę lub sympatyzowanie z ukraińskim podziemiem. Podstawą była decyzja Biura Politycznego z 23 kwietnia 1947 roku. Przez ten podobóz przeszło 3873 osoby, w tym 2781 Ukraińców, wśród nich 823 kobiety, 22 duchownych greckokatolickich i 5 prawosławnych. Odnotowano 162 zgony. Więźniów zatrudniano między innymi przy budowie elektrowni i szyciu odzieży dla Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Wobec osadzonych stosowano przemoc fizyczną i psychiczną. Od wiosny 1948 roku zwalniano ich stopniowo, a podobóz oficjalnie zlikwidowano 8 stycznia 1949 roku. Duchownych przetrzymywano do 15 lutego 1949 roku, po czym wywieziono do więzienia w Grudziądzu.

Prokuratura Instytutu Pamięci Narodowej dwukrotnie umorzyła śledztwo w sprawie zbrodni popełnionych na ukraińskiej ludności cywilnej w obozie.

Więzienie dla młodocianych i zamknięcie w 1956 roku

Źródła różnie określają granice kolejnych etapów. Według jednych źródeł Centralny Obóz Pracy działał do lutego 1949 roku, po czym funkcjonowało Progresywne Więzienie dla Młodocianych, a oficjalnie obóz zamknięto w 1956 roku. Według innych przekształcanie obozu zaczęło się w 1949 roku, a dokonało się w 1951 roku. Przez więzienie, w którym osadzano młodocianych do 21 roku życia, przeszło według historyków około 15 tysięcy osób. Wśród naczelników był Salomon Morel, który stał wcześniej także na czele obozu Zgoda. Więźniów zatrudniano w kopalniach Jaworznickiego Okręgu Węglowego i w zakładach na terenie obozu.

15 maja 1955 roku, po zastrzeleniu jednego z więźniów przez strażnika, doszło do buntu, określanego w haśle jako największy bunt więzienny w Polsce Ludowej. 31 grudnia 1955 roku więzienie zlikwidowano w dotychczasowej formie, a 31 sierpnia 1956 roku ostatecznie zamknięto. Byłych więźniów zrzesza od 1991 roku związek „Jaworzniacy”, a od 1992 roku fundacja o tej samej nazwie.

Pamięć o obozie dziś

Zmarłych więźniów chowano w lesie przy obozie, między osiedlami Stałym i Podłęże. Pomnik odsłonięto tam w maju 1998 roku, w obecności prezydentów Polski i Ukrainy. Na cokole są trzy tablice, po polsku, po ukraińsku i po niemiecku, upamiętniające Polaków, Ukraińców, Niemców i pozostałe ofiary w latach 1945-1956. Opisuje go karta Pomnik Więźniów Obozu w Jaworznie. Historii obozu poświęcona jest publikacja Muzeum Miasta Jaworzna z 2007 roku „Obóz dwóch totalitaryzmów. Jaworzno 1943-1956”. O muzeum mówi karta Muzeum Miasta Jaworzna; zasady zwiedzania podaje instytucja.