Synagoga w Wielowsi

Synagoga w Wielowsi, wsi koło Gliwic, to ceglany budynek wzniesiony w latach 1763-1771 i uchodzi za najstarszy zachowany dom modlitwy żydowskiej na Górnym Śląsku. Dziś nie służy modlitwie, ale pozostaje wpisana do rejestru zabytków i wciąż stoi przy ulicy Gminnej.

Budowa i znaczenie

Synagogę postawiono na miejscu starszej, drewnianej, za pieniądze wielowiejskich Żydów, którzy wyemigrowali za granicę. Najstarszy znany ślad budowy to list z 1763 roku, w którym Salomon Bloch z Londynu pisał do Hirscha Blocha z Wielowsi o planowanym przedsięwzięciu. Dawniej uważano ją za najokazalszą synagogę we wschodnich Niemczech.

Budynek

Bryła stoi na planie prostokąta. W części zachodniej mieścił się przedsionek z babińcem, czyli galerią dla kobiet, we wschodniej główna sala modlitewna. Styl zabytku rejestr określa jako barokowy. Powojenna przebudowa mocno zmieniła elewacje, ale na ścianach nadal widać obrys zamurowanych okien zakończonych półkoliście.

Losy w XX wieku

W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku bojówkarze nazistowscy zdewastowali budynek i podpalili go, uszkadzając wnętrze i dach. Pożar szybko ugaszono, a synagogi nigdy już nie otwarto do modlitwy. Zdjęto żydowskie symbole i rozebrano kopułową wieżyczkę. Po wojnie obiekt gruntownie przebudowano na magazyn zbożowy miejscowej spółdzielni. Z wyposażenia przetrwała parochet z 1783 roku, od 1977 roku w zbiorach Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie.

Praktycznie

• Adres: ulica Gminna, Wielowieś, powiat gliwicki.
• Budynek jest użytkowany jako magazyn, więc nie ma regularnego zwiedzania wnętrza; zabytek ogląda się z zewnątrz.
• W pobliżu stoją kościół Wniebowzięcia NMP w Wielowsi oraz dwór w Wielowsi.