Giszowiec

Giszowiec to dawna osada górnicza w południowo-wschodniej części Katowic, zbudowana w latach 1907-1910 według idei miasta-ogrodu. Z pierwotnej zabudowy zachowała się około jedna trzecia, ale układ z zielonym placem w centrum nadal jest czytelny.

Skąd wzięła się osada

Giszowiec powstał dla górników kopalni Giesche. Ziemię kupiono w 1899 roku od Franza Huberta von Tiele-Wincklera, a projekt przygotowali berlińczycy Georg i Emil Zillmannowie, którzy oparli go na koncepcji miasta-ogrodu Ebenezera Howarda.

Obszar dworski utworzono 1 lipca 1907 roku. Pierwsi mieszkańcy wprowadzili się 1 października 1908 roku, a w grudniu 1909 osada liczyła 3414 osób. Planowano mieszkania dla 642 rodzin, głównie robotniczych, ale także urzędników i nauczycieli.

Jak wyglądała zabudowa

Osadę tworzyły domy jedno- i dwurodzinne wśród zachowanych starych lasów bukowych i dębowych, a w centrum znajdował się plac Pod Lipami.

Poza mieszkaniami zbudowano szkołę katolicką i ewangelicką, kościół, budynek administracji obszaru dworskiego, wieżę ciśnień oraz łaźnię z pralnią. Do dziś widać część z tych obiektów, w tym kościół św. Barbary i wieżę ciśnień.

Rozbiórki i ochrona

W latach 70. i 80. XX wieku rozebrano około dwóch trzecich historycznej osady, a w jej miejscu stanęły dziesięciopiętrowe bloki z prefabrykatów. Ocalałe fragmenty objęto ochroną konserwatorską w 1978 i 1987 roku.

W 1979 roku osiedle oficjalnie nazwano imieniem Stanisława Staszica, ale mieszkańcy zostali przy nazwie Giszowiec, którą urzędowo przywrócono w 1990 roku. Rozbiórki stały się tłem filmu Kazimierza Kutza „Paciorki jednego różańca”.

Co zobaczyć dziś

Według strony poświęconej osiedlu do zobaczenia są dawne budynki szkolne, apteka, poczta, remiza strażacka i wieża ciśnień, a w sąsiedztwie dwie parafie, św. Barbary i św. Stanisława Kostki. W sąsiedztwie leży też park Giszowiecki.

Dla tych, którzy chcą zrozumieć, jak osada wyglądała, przygotowano Szlak Nieistniejących Zabytków, który prowadzi przez dziesięć miejsc po zniszczonych budynkach i opiera się na mapach i archiwalnych zdjęciach. Giszowiec wchodzi też w skład Szlaku Zabytków Techniki, podobnie jak pobliski Nikiszowiec, położony około 2,6 km dalej.

Praktycznie

• Położenie: Katowice, około 6 km na południowy wschód od centrum, w dolinie Boliny.
• Osiedle jest zamieszkane, zwiedza się je jak zwykłą dzielnicę, na własną rękę. Dojazd autobusami miejskimi, rozkłady sprawdź u przewoźnika.
• W okolicy są Katowicki Park Leśny i Walcownia - Muzeum Hutnictwa Cynku.