Architektura: Chorzów

Architektura w Chorzowie: neogotyckie i modernistyczne kościoły, dwa ratusze oraz szyby po kopalniach. Szesnaście budowli do obejrzenia.

Chorzów to miasto kilku dawnych gmin, które w różnych latach rosły wokół kopalń i hut, dlatego architektura jest tu zróżnicowana: od drewnianego kościoła z końca XVI wieku po żelbetową wieżę z lat trzydziestych. Dla większości budynków wystarczy spacer z aparatem. Cały przegląd miasta zbiera dział atrakcje Chorzowa.

Jakie budowle w Chorzowie warto obejrzeć dla architektury?

Największą grupę stanowią kościoły: neogotyckie na Starym Chorzowie i w Batorym, neoromańskie przy ulicy Wolności, modernistyczne na Osiedlu Ruch i przy Kopernika. Poza nimi zobaczysz ratusz Królewskiej Huty, dawny ratusz w Batorym i trzy obiekty techniki górniczej.

Zestaw obejmuje dwanaście świątyń, dwa ratusze i dwa zespoły szybowe. Ogólne zestawienie tego tematu w skali województwa znajdziesz w dziale architektura na Śląsku. Gdy chcesz odpocząć od murów, w Chorzowie czeka też Park Śląski, o którym pisze tekst Park Śląski w Chorzowie: od decyzji z 1950 roku do 535 hektarów.

Które neogotyckie kościoły Chorzowa najbardziej rzucają się w oczy?

Najbardziej wyróżniają się trzy ceglane wieże: 75-metrowa na wzgórzu Starego Chorzowa, 73-metrowa w Batorym i 51-metrowa przy ulicy Łagiewnickiej. Do tego dochodzi starsza świątynia z piaskowca w centrum i dwa kościoły ewangelickie.

Kościół św. Marii Magdaleny góruje nad dzielnicą Chorzów Stary; adres to Bożogrobców 31. Zbudowano go w latach 1889-1892 według projektu Josefa Ebersa, a jego neogotycka cegła i 75-metrowa wieża są widoczne z daleka. Wzgórze nosiło wcześniej pięć kościołów, więc obecny jest szósty.

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny przy ulicy Farnej 3 w Batorym powstał w latach 1898-1901 według projektu Ludwiga Schneidera. Jego wieża mierzy 73 metry, a we wnętrzu zmieści się około pięciu tysięcy wiernych.

W centrum miasta, przy ulicy 3 Maja 18, stoi kościół św. Barbary. Neogotycką świątynię z ciosanego piaskowca poświęcono w połowie XIX wieku, a pod koniec stulecia ją powiększono. Charakterystyczny jest zegar w wieży zwieńczonej stożkiem.

Bazylika św. Józefa przy ulicy Łagiewnickiej jest neoromańska, trójnawowa i powstała w latach 1904-1907 według projektu Josepha Schmitza z Norymbergi. Wieża zegarowa ma 51 metrów, a od 2009 roku budowla figuruje w rejestrze zabytków. Z kolei kościół św. Jadwigi Śląskiej przy ulicy Wolności 53 to ceglana, trójnawowa świątynia neoromańska poświęcona w 1874 roku i rozbudowana w 1908 roku.

Dwa kościoły ewangelickie pokazują drugą tradycję miasta. Kościół im. Marcina Lutra przy ulicy Powstańców 13 to neogotycka budowla z cegły z lat 1897-1898, jedna z największych protestanckich świątyń Górnego Śląska. Kościół im. Elżbiety przy ulicy Katowickiej, projektu Augusta Sollera z lat 1840-1844, stoi pośrodku cmentarza ewangelickiego i jest filią parafii oraz kaplicą cmentarną.

Na największym chorzowskim cmentarzu, przy ulicach Drzymały i Cmentarnej, stoi neogotycka kaplica cmentarna z 1898 roku, także dzieło Ludwiga Schneidera. Wewnątrz wiszą tablice zasłużonych chorzowian. To miejsce pochówku, więc odwiedzaj je z szacunkiem.

Gdzie w Chorzowie szukać modernizmu i drewnianej architektury?

Modernizm oglądasz w trzech kościołach: na Osiedlu Ruch, w Batorym przy ulicy Długiej i przy ulicy Kopernika. Drewno reprezentuje jeden obiekt, za to bardzo stary: kościół św. Wawrzyńca z 1599 roku.

Kościół św. Antoniego z Padwy na rogu ulicy Kopernika wznoszono od 1930 do 1934 roku, na terenie po cegielni, z cegły połączonej z kamieniem. Zwracają uwagę okrągłe okna o średnicy 5,5 metra. We wnętrzu pracowali artyści: ołtarz wykonał Bogusław Langman, a witraże Dezydery Moczny.

Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa stoi w Batorym, pod numerem 32 przy Długiej. Ceglaną bryłę ukończono tuż przed wojną i konsekrowano w wigilię 1939 roku. Projekt zatwierdzony w kurii okazał się za drogi, więc autorzy mocno go odchudzili. Obiekt figuruje w rejestrze zabytków.

Kościół Ducha Świętego na Osiedlu Ruch, przy Dąbrowskiego 104, budowano przez sześć lat od 1957 roku. Rzeźbiarska forma nawiązuje do słynnej kaplicy w Ronchamp. Wpisano go do rejestru zabytków razem z kaplicą i łącznikiem.

Drewniany kościół św. Wawrzyńca stoi przy ulicy Konopnickiej 29, na Górze Wyzwolenia, zwanej też Górą Redena. Zbudowano go w 1599 roku w Knurowie, a w latach 1935-1938 rozebrano i złożono na nowo w Chorzowie. Leży na Szlaku Architektury Drewnianej. Inne skanseny regionu opisuje tekst Skanseny i zagrody Śląska.

Jak wyglądają chorzowskie ratusze i obiekty po kopalniach?

Chorzów ma dwa ratusze z różnych dawnych gmin oraz dwa zespoły szybowe. Ratusz Królewskiej Huty stoi przy Rynku, dawny ratusz Batorego przy ulicy Ratuszowej, a szyby Prezydent i Elżbieta leżą w innych częściach miasta.

Ratusz przy Rynku 1 powstał dla Królewskiej Huty w latach siedemdziesiątych XIX wieku, a obecny kształt nadała mu przebudowa z drugiej połowy lat dwudziestych XX wieku. Nad dachami wznosi się wieża, w sali rady są witraże, a w środku siedzą prezydent i urząd miasta. Dawny ratusz w Batorym przy ulicy Ratuszowej 3 to neobarokowy gmach o trzech kondygnacjach, sprzed pierwszej wojny. Urzędował w nim naczelnik gminy Bismarckhütte, a potem Hajduki Wielkie. Dzieje klubu z tej samej dzielnicy opisuje tekst Ruch Chorzów: klub z Bismarckhütte.

Szyb Prezydent to żelbetowa wieża wyciągowa z platformą widokową, wysoka na 42,5 metra, wzniesiona na początku lat trzydziestych dla kopalni. Jest jedyną dobrze zachowaną pamiątką górnictwa w mieście i punktem Szlaku Zabytków Techniki. Zespół szybu Elżbieta przy ulicy Siemianowickiej 64, kiedyś część kopalni Król, przypomina niewielki zamek: neogotyckie mury z krenelażem i tynkiem na wzór kamienia. Dziś działa tu lokal na przyjęcia.

Najczęstsze pytania

Które chorzowskie kościoły są modernistyczne?

Do modernizmu zaliczysz kościół św. Antoniego z Padwy przy ulicy Kopernika, kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Batorym oraz kościół Ducha Świętego na Osiedlu Ruch.

Czy w Chorzowie jest drewniany kościół?

Tak, kościół św. Wawrzyńca na Górze Wyzwolenia. Zbudowano go w 1599 roku w Knurowie i przeniesiono do Chorzowa w latach 1935-1938.

Gdzie w Chorzowie wejść na platformę widokową?

Szyb Prezydent ma platformę widokową na wieży wyciągowej wysokiej na 42,5 metra. Leży na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego.

Gdzie w Chorzowie leży Osiedle Ruch?

Osiedle Ruch to dzielnica mieszkaniowa, w której przy ulicy Dąbrowskiego 104 stoi modernistyczny kościół Ducha Świętego.