Kościoły i klasztory
neogotycka świątynia z wieżami ponad 70 m, rozbudowana w latach 1898-1908
Co zobaczyć w Sosnowcu? Zamek Sielecki, pałace Schönów i Dietlów, kilkadziesiąt parków, stawy, stok i egzotarium w jednym mieście.
Sosnowiec leży w Zagłębiu Dąbrowskim i słynie z fabrykanckich rezydencji, ale ma też dużo zieleni: z ponad siedemdziesięciu miejsc co trzecie to park, las albo teren przyrodniczy. Dawne hałdy, wyrobiska i odkrywki zamieniono tu na stoki, stawy i ścieżki rowerowe.
Zacznij od Zamku Sieleckiego i sąsiedniego parku, potem pojedź do centrum, do bazyliki i Teatru Zagłębia. Pałace Dietlów i Schönów to drugi, osobny punkt trasy.
Zamek Sielecki przy Zamkowej 2 to najstarszy obiekt w mieście, na lewym brzegu Czarnej Przemszy w dzielnicy Sielec. Najstarsza wzmianka o obiekcie obronnym pochodzi z 1403 roku, a o fortalicjum z 1430. Budowlę przebudowano w 1620 i 1832 roku, a dziś mieści Sosnowieckie Centrum Sztuki z wystawami i festiwalami fotografii oraz książki artystycznej. Zamek sąsiaduje z Parkiem Sieleckim, największym z zabytkowych parków miasta. Park ma 20,24 hektara, założono go w stylu angielskim, rzeka dzieli go na część starą i nową, a rosną w nim pomniki przyrody.
W centrum stoi bazylika katedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny z lat 1893-1899, główny kościół diecezji sosnowieckiej. Ceglana bryła z wysoką wieżą kryje młodopolską polichromię Włodzimierza Tetmajera i Henryka Uziembły. Kilkaset metrów dalej, przy Teatralnej 4, stoi Teatr Zagłębia. Otwarto go 6 lutego 1897 roku jako Teatr Zimowy według projektu Karola Steczkowskiego i uznaje się go za szóstą stałą scenę na ziemiach polskich. Gmach z amfiteatralną widownią i malowidłami Rudolfa Sarbiewskiego wpisano do rejestru zabytków.
Na placu Stulecia stoi pomnik Jana Kiepury, odsłonięty 15 maja 2002 roku. Trzymetrowa, brązowa postać śpiewaka w rozwianym płaszczu i kapeluszu waży ponad dziewięćset kilogramów i składa się z dziewięciu zespawanych części.
Na granicy Sosnowca i Mysłowic, tam gdzie Biała Przemsza wpada do Czarnej Przemszy. Od 1846 do 1915 roku schodziły się tu granice Prus (później Niemiec), Austrii i Rosji.
Trójkąt Trzech Cesarzy to dawny trójstyk granic w widłach rzek, od którego rzeka nazywa się już po prostu Przemszą. Granice biegły korytami Białej Przemszy, Czarnej Przemszy i Przemszy. Po stronie pruskiej, a później niemieckiej miejscowościami granicznymi były Brzęczkowice i Słupna. Miejsce nadaje się na spokojny spacer nad wodą i przypomina o czasach, gdy dzisiejsze Zagłębie dzieliły trzy państwa.
Dwa rody fabrykantów zbudowały tu rezydencje: Dietlowie w dzielnicy Pogoń i Schönowie w Środuli. Każda z tych rodzin zostawiła pałac, park i kościół lub muzeum, które można odwiedzić w jednej wycieczce.
Henryk Dietel przybył do Sosnowca z Saksonii w czerwcu 1878 roku i założył przędzalnię wełny czesankowej. Pałac Dietla przy Żeromskiego 2a to neobarokowa rezydencja wpisana do rejestru zabytków, a jej wnętrza zachowały część dawnego wystroju. Obok rozciąga się Park Dietla z 1901 roku, o powierzchni 6,13 hektara, założony w stylu neoromantycznym, z odnowioną glorietą i oczkiem wodnym, w którym stoi posąg Neptuna. Naprzeciwko dawnego pałacu stoi ceglany kościół ewangelicki z wieżą zegarową, który wyrósł z kościółka przyzakładowego fabryki Dietla. Rodzinę opisuje artykuł o pałacach i mauzoleum Dietlów oraz Schönów.
Schönowie zbudowali zespół parkowo-pałacowy przy Chemicznej 12: dwa pałace, Ernsta i Wilhelma, oraz park krajobrazowy, wpisany do rejestru zabytków w 1980 roku. Pałac Wilhelma z 1900 roku, zaprojektowany przez Józefa Pomian-Pomianowskiego jako pałac gościnny, ma charakterystyczny łamany dach i ganek wsparty na dwóch jońskich kolumnach. W pałacu Schöna mieści się Muzeum w Sosnowcu, które stale pokazuje polskie szkło współczesne oraz dzieje rodziny Schönów. Przy 1 Maja 19 stoi jeszcze pałac Franza Schöna z lat 1900-1903, w którym w 1919 roku mieściło się dowództwo powstania śląskiego, a dziś działa sąd rejonowy.
Starszą epokę pamięta Dwór Mieroszewskich w Zagórzu: klasycystyczny dwór na wzniesieniu przy Szpitalnej, zaprojektowany przez Franciszka Marię Lanciego, z zachowanym fragmentem parku. Zupełnie inną historię opowiada cerkiew Świętych Wiery, Nadziei, Luby i Matki Ich Zofii przy Kilińskiego. Zbudowano ją w 1889 roku z cegły i kamienia i jest jedyną z trzech dawnych sosnowieckich cerkwi prawosławnych, która przetrwała do dziś.
Największe są Park Tysiąclecia i Park Kuronia, najbardziej reprezentacyjne Sielecki i Dietla, a na krótką przechadzkę nadają się parki osiedlowe. Wstęp do wszystkich jest bezpłatny.
Park Tysiąclecia w Milowicach ma 102 hektary i powstał na terenach po kopalni Saturn. W krajobrazie widać pagórki po dawnych hałdach, stawy i dukty po torach kolei piaskowej, którymi jeżdżą dziś rowerzyści. Park im. Jacka Kuronia przy Anki Kowalskiej zajmuje trzydzieści hektarów w Kazimierzu i ma stawy, amfiteatr, skatepark, ogród jordanowski oraz drogi rowerowe. Od północy graniczy z lasami Dąbrowy Górniczej. W tym samym parku działa park linowy Lina Adrena, z trasami od czterech do dziesięciu metrów nad ziemią.
Park Środula założono w 1991 roku na nieużytkach po polach zlikwidowanego PGR. Część urządzona ma ponad dziesięć hektarów, a razem z zadrzewieniami park sięga około czterdziestu pięciu. Znajdują się w nim stok narciarski, siłownia plenerowa i ogród jordanowski. Park Harcerski, zwany Kołami, leży nad Czarną Przemszą i ma ogród polisensoryczny, sad, rozarium oraz zielone labirynty. Nazwę wziął od miasteczka ruchu drogowego prowadzonego kiedyś przez ZHP, po którym zostały koliste alejki.
Mniejszych parków jest kilkanaście. Park Niwka o powierzchni 5,4 hektara leży w dawnej odkrywce węgla, ma pływalnię letnią i fitness park. Park Milowice z 1922 roku, zwany Parkiem z Kamieniem, ma 1,7 hektara. Park Kępa w Zagórzu ma skatepark i początek Szlaku Rowerowego Lasu Zagórskiego. Park im. Wandy Malczewskiej w Klimontowie ma kapliczkę z 1746 roku w kształcie baszty. Park Wygoda, Park im. Włodzimierza Mazura i Park Środula Okrzei to zieleń osiedlowa na kilkuminutową przechadzkę. Dzieci zabierz do Ogrodu Zabaw im. Baczyńskiego w Milowicach, odnowionego w 2020 roku. Pełne zestawienie jest w dziale parków Sosnowca.
Las Zagórski o powierzchni około 425 hektarów zachował bunkry z 1944 roku, które należały do niemieckiej linii obronnej B2, a także zapadliska po dawnej eksploatacji górniczej. Przez las biegnie szlak rowerowy do Parku Kuronia. Torfowisko Bory w Maczkach to obszar Natura 2000, który chroni torfowiska przejściowe. O przyrodzie miejskiej regionu pisze artykuł o rezerwatach i zielonych enklawach aglomeracji.
Nad wodę idź na Stawiki lub Balaton, na narty na Środulę, a po adrenalinę do parku linowego, na tor kartingowy albo na wakeboard. Wszystko to dawne tereny poprzemysłowe.
Stawiki to zbiornik w dawnym wyrobisku piasku, przy granicy z Katowicami. Tafla ma 7,8 hektara, średnia głębokość to trzy metry, a wokół urządzono kąpielisko, ośrodek sportów wodnych i ścieżkę edukacyjną o długości 732 metrów. Obok działa Wake Zone Stawiki, miejsce, gdzie deskarze jeżdżą holowani przez wyciągi linowe, a dzieci mają własną szkółkę i klub. Balaton w Porąbce to zbiornik po wydobyciu gliny o powierzchni około 9,7 hektara, od lat siedemdziesiątych miejsce wypoczynku nad wodą.
Stok narciarski Środula usypano w latach 2002-2005 z materiału po likwidacji hałdy kopalni Sosnowiec, zużywając około miliona metrów sześciennych ziemi. Narciarze mają do dyspozycji trzy trasy, trzy orczyki i oświetlenie stoku, a ze szczytu rozciąga się widok na niemal całe miasto. W parku linowym najtrudniejsza trasa nazywa się Generał, ma dwadzieścia przeszkód na wysokości dziesięciu metrów i jest dla osób od 150 cm wzrostu. Trasa Kapral z osiemnastoma przeszkodami wisi na około czterech metrach i jest dla dzieci od 120 cm.
Na deszcz albo wieczorem są Autodrom Tor Kartingowy przy Stawowej 4, kryty tor dla osób, które chcą się ścigać, oraz Pit Stop Bowling w tym samym kompleksie, z torami z ułatwieniami dla dzieci i podjazdem dla osób niepełnosprawnych.
Na deszcz najlepsze są muzea i egzotarium, a z dziećmi także park linowy i ogród zabaw. W mieście działają cztery muzea, każde o innym profilu.
Egzotarium przy Piłsudskiego 116 to palmiarnia z akwariami i terrariami w parku im. Jana Fusińskiego. Nowy budynek otwarto 2 grudnia 2023 roku w miejscu starego egzotarium z lat 1954-1956. Muzeum Medycyny i Farmacji przy Ostrogórskiej 30 otwarto 12 grudnia 2018 roku, a osiem sal pokazuje dawne wyposażenie aptek, gabinetów i sal operacyjnych. Muzeum Nauk o Ziemi przy Będzińskiej 60 mieści się w gmachu zwanym Żyletą i gromadzi około czterech tysięcy skał, minerałów, skamieniałości i meteorytów. Lista wszystkich placówek jest w dziale muzeów w Sosnowcu.
Co gra na scenach i w klubach, sprawdzisz w kalendarzu wydarzeń w Sosnowcu. Miejsca na deszcz są zebrane w kategorii na deszcz.
Najważniejszym miejscem pamięci jest teren dawnego getta na Środuli. Obok niego stoją sosnowieckie cmentarze, o których informacje zbiera osobny dział.
Getto na Środuli było częścią Sosnowca, do której niemieckie władze okupacyjne przesiedliły żydowskich mieszkańców miasta i okolicy. Utworzono je w latach 1942-1943, a główna akcja likwidacyjna odbyła się w sierpniu 1943 roku i zakończyła się deportacjami do obozu Auschwitz-Birkenau. Dziś miejsce upamiętniają pomnik i płyta. Szczegóły podaje strona getta w Sosnowcu. Losy trzech gett Zagłębia omawia artykuł o gettach w Będzinie, Sosnowcu i Zawierciu. Nekropolie miasta zbiera dział cmentarzy i pomników.
Zamek Sielecki z parkiem, bazylikę katedralną, Teatr Zagłębia i pałac Dietla z parkiem. Jeśli zostanie czas, dodaj Muzeum w Sosnowcu w pałacu Schöna w Środuli.
Park Tysiąclecia w Milowicach ma 102 hektary i jest największym parkiem. Największym z zabytkowych parków miejskich jest Park Sielecki o powierzchni 20,24 hektara.
Na Stoku Narciarskim Środula w parku Środula. Trasy są trzy, z orczykami i oświetleniem, a sam stok usypano na dawnej hałdzie.
Nad Stawikami, które mają kąpielisko, ośrodek sportów wodnych i ścieżkę edukacyjną. Balaton w Porąbce służy do sezonowego wypoczynku nad wodą.
To dawny trójstyk granic Prus, Austrii i Rosji w widłach Białej i Czarnej Przemszy, na granicy Mysłowic i Sosnowca. Granice spotykały się tu w latach 1846-1915.
