Architektura: Bytom

Architektura w Bytomiu to gotyk w śródmieściu, neogotyckie kościoły, secesyjne hotele, modernizm Szombierek i zabytkowe cmentarze.

Miasto przez wieki zmieniało gusta budowniczych, a każda epoka zostawiła tu własny ślad: od średniowiecznych piwnic po funkcjonalistyczne łaźnie z lat trzydziestych XX wieku. Opis układa zabytki według stylów i dzielnic, żeby łatwo wybrać trasę dla miłośnika architektury. Szersze zestawienie dla całego regionu zawiera dział architektury na Śląsku, a pozostałe adresy miasta zebrano w przeglądzie atrakcji Bytomia.

Jakie style architektoniczne spotkasz w Bytomiu?

W Bytomiu zobaczysz wszystko po trochu: gotyk i barok w centrum, bogaty neogotyk i neoromanizm z XIX i początku XX wieku, secesję przy ulicy Dworcowej, ekspresjonizm i modernizm z międzywojnia oraz architekturę przemysłową. Najlepiej oglądać je w kolejności chronologicznej.

Układ ma sens także praktyczny. Średniowiecze i barok leżą blisko rynku, kościoły z cegły rozrzucone są po dzielnicach robotniczych, a modernizm skupił się wokół placu Akademickiego, wież szybowych i dawnych zakładów. Dzięki temu jeden dzień można poświęcić jednemu stylowi.

Gdzie w Bytomiu zobaczyć gotyk i barok?

W śródmieściu: przy rynku stoi gotycki kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, ceglany; przechowuje się w nim obraz Matki Boskiej Bytomskiej, datowany na około 1430 rok. Przy ulicy Strażackiej 8 czekają piwnice Domu Gorywodów, XIV-wieczne podziemia z ostrołukowymi portalami i sklepieniem palmowym, rzadkim w budownictwie świeckim.

Gotyckie prezbiterium ma też kościół św. Wojciecha na Placu Klasztornym, kiedyś franciszkański. Dziś jest barokowy, jednonawowy i halowy, a jego początki sięgają połowy XV wieku. Barokowy charakter ma też kościół Świętego Ducha przy ulicy Krakowskiej, dawna kaplica szpitalna z 1721 roku na planie ośmioboku. Na rynku leży ponadto Lew śpiący: odlew z brązu z 1873 roku, który zaprojektował Theodor Kalide.

Które bytomskie kościoły reprezentują neogotyk i neoromanizm?

To największa grupa, bo budowano je w czasie szybkiego rozwoju miasta przemysłowego. Neogotyk daje wyraźnie ostre wieże, neoromanizm cięższe, szersze bryły z półkolistymi oknami.

Neogotyk

Kościół Świętego Krzyża w Miechowicach, wzniesiony w latach 1856-1864, ma wieżę około 60 metrów. Śródmiejski kościół Świętej Trójcy projektował Paul Jackisch, a budowa trwała od 1883 do 1886 roku. Na Wzgórzu św. Małgorzaty stoi neogotycki kościół św. Małgorzaty z 1881 roku. Z początku XX wieku pochodzi kościół Dobrego Pasterza w Karbiu, w którym neogotyk miesza się z modernizmem. Z neogotykiem łączy się też kościół ewangelicko-augsburski w Miechowicach z końca XIX wieku, a przy nim kaplica górnicza św. Barbary z 1850 roku, oglądana razem z parkiem.

Neoromanizm i eklektyzm

Dwie wieże wysokie na 57 metrów ma kościół św. Jacka w Rozbarku, wzorowany na katedrze w Limburgu. W Bobrku stoi kościół św. Rodziny z cegły, zaprojektowany przez Ludwiga Schneidera. W Łagiewnikach ceglany kościół św. Jana Nepomucena zbudowany w latach 1894-1896 łączy motywy neoromańskie i neogotyckie. Zwróć uwagę na dawny ośrodek opiekuńczy Ostoja Pokoju: ewangelicki zespół założony przez Matkę Ewę, z kościołem, muzeum i cmentarzem założycielki.

Gdzie w Bytomiu zobaczyć secesję i neorenesans?

Na ulicach Dworcowej i Piekarskiej. Dawny Hotel Reichshof przy Dworcowej 19, rozbudowany w 1905 roku, to czterokondygnacyjna kamienica z secesyjnymi elewacjami. Pod numerem 16 stoi starszy Hotel Sanssouci, uznawany za najstarszy zabytek tej ulicy, z czternastoosiową fasadą.

Na Piekarskiej 6 stoi Poczta Główna z 1908 roku, neorenesansowa, z klinkierem i piaskowcem; budynek nie jest już czynnym urzędem, ale fasadę nadal zdobią płaskorzeźby o dawnej poczcie. Z tego samego okresu pochodzi plac Akademicki: owalny plac w śródmieściu z zabudową z lat 1905-1927, w której łączą się secesja, ekspresjonizm i art déco, oraz z fontanną z 1947 roku.

Czego szukać w bytomskim modernizmie?

Modernizm i funkcjonalizm koncentrują się na użytkowych budowlach z lat trzydziestych XX wieku. Zakład kąpielowy przy Parkowej 1 z 1934 roku ma klinkierową elewację i wieżę, a dziś działa jako miejska pływalnia. Komunalna wieża ciśnień przy Oświęcimskiej powstała w latach 1934-1936 z żelbetu i sięga 44,3 metra. Dopełnia je Szyb Krystyna, ceglana wieża wyciągowa w Szombierkach, wysoka na około 57 metrów.

Artykuł o elektrociepłowni Szombierki pokazuje, jak wyglądał projekt braci Zillmannów, a szersze spojrzenie na kościoły z drewna daje tekst o drewnianych kościołach XX wieku.

Jak w Bytomiu wygląda architektura przemysłowa?

Dobrze zachowane są kopalniane i hutnicze budynki z cegły. Zabudowa dawnej kopalni Rozbark przy Chorzowskiej 12 obejmuje maszynownię, cechownię, kotłownię i mur oporowy z początku XX wieku. W Bobrku budynek siłowni huty z lat 1900-1907, neoromański, ciągnie się na około 108 metrów. W Łagiewnikach warto obejrzeć remizę strażacką z 1911 roku z drewnianą wieżą obserwacyjno-ćwiczebną oraz kolonię Zgorzelec, osiedle robotnicze z trzydziestoma czterema familokami.

Które cmentarze i pomniki mają wartość architektoniczną?

Cmentarze zwiedza się w ciszy i z szacunkiem, bo część z nich jest czynna. Cmentarz Mater Dolorosa przy Piekarskiej 71 powstał w 1868 roku i ma kaplicę w stylu neogotyckim, kaplice grobowe oraz nagrobki osób zasłużonych dla miasta. Cmentarz Jeruzalem w Rozbarku założono w 1920 roku na terenie pokopalnianym.

Pod numerem 56 na Piekarskiej jest cmentarz żydowski z 1866 roku; stoją na nim dom przedpogrzebowy i Ściana Pamięci ułożona z macew. W centrum miasta, przy ulicy Piastów Bytomskich, znajdował się stary cmentarz żydowski, zlikwidowany w 1965; teraz jest tam wolna działka i tablica informacyjna. W Łagiewnikach stoi kamienny krzyż w kształcie litery T, średniowieczna rzeźba zwana pokutnym.

Najczęstsze pytania

Jakie style architektoniczne są w Bytomiu?

Gotyk, barok, neogotyk, neoromanizm, secesja, neorenesans, ekspresjonizm, modernizm i funkcjonalizm oraz architektura przemysłowa.

Gdzie w Bytomiu zobaczyć secesję?

Przy ulicy Dworcowej, gdzie stoją dawne hotele, oraz na placu Akademickim, gdzie secesja łączy się z innymi stylami.

Czy w Bytomiu można zwiedzać pocztę?

Poczta Główna przy Piekarskiej 6 nie jest już urzędem pocztowym, ale jej fasadę da się obejrzeć z ulicy.

Co oznacza nazwa Ostoja Pokoju?

To dawny ewangelicki zespół opiekuńczy w Miechowicach, założony przez Matkę Ewę; stoją w nim kościół, muzeum i cmentarz założycielki.