Architektura: Częstochowa

Architektura w Częstochowie to nie tylko Jasna Góra: neogotyckie kościoły, kamienice z początku XX wieku, pałacyk w Rakowie i stare nekropolie.

Częstochowa kojarzy się z pielgrzymkami, a jej zabudowa pokazuje znacznie więcej: gotycką świątynię na Starym Mieście, dawną cerkiew, secesyjne banki przy głównej promenadzie i zabytkowy browar. Zestaw obejmuje dziewiętnaście miejsc ułożonych tak, by dało się je obejrzeć pieszo albo w kilku krótkich wyprawach. Więcej tego typu obiektów w całym regionie zebrano w dziale Architektura, a szerszy przegląd miasta w zestawieniu atrakcji w Częstochowie.

Co zobaczyć w Częstochowie oprócz Jasnej Góry?

Najpierw wzgórze klasztorne, potem Aleje Najświętszej Maryi Panny z kamienicami, a na koniec dawna Częstochówka i dzielnice, w których stoją kościoły z różnych epok. Całość zmieści się w dwóch dniach i nie wymaga auta, o ile wybierzesz obiekty z jednej ulicy.

Dziewiętnaście obiektów to dziesięć kościołów i świątyń, pięć zabytków świeckich oraz cztery cmentarze. Do tego dochodzą dwie kamienice banków, pałacyk i browar, więc nawet osoba bez zacięcia sakralnego znajdzie tu sporo do oglądania. W deszczu najlepiej sprawdzą się wnętrza kościołów i sala bankowa w kamienicy przy Piłsudskiego.

Jak połączyć Jasną Górę z innymi budowlami?

Na wzgórzu klasztornym Jasna Góra łączy funkcje sanktuarium maryjnego i klasztoru paulinów; przechowywany jest tu obraz Matki Bożej Częstochowskiej. Do kompleksu należą ponadto XVII-wieczna twierdza, skarbiec i wieża widokowa. Dzieje obwarowań opisuje artykuł o Jasnej Górze jako twierdzy i oblężeniu w 1655 roku.

Sześćset metrów od klasztoru, na rogu ulic św. Barbary i św. Augustyna, stoi kościół św. Barbary, barokowe sanktuarium. Przy świątyni znajduje się krynica związana z historią obrazu. Z kolei Archikatedra Świętej Rodziny przy Krakowskiej to neogotycka, trójnawowa budowla z cegły, wznoszona od 1901 do 1927 roku. Instrument organowy liczy sto jeden głosów, a pod posadzką znajduje się krypta biskupów częstochowskich.

Co zobaczyć przy Alejach Najświętszej Maryi Panny?

Aleje są główną promenadą miasta i dobrym miejscem na spacer od numeru do numeru. Pod numerem 14 stoi Dom Frankego, czterokondygnacyjna eklektyczna kamienica z lat 1901-1903, postawiona na zlecenie Adolfa Frankego. Pod numerem 34, w II Alei, widać kamienicę Banku Polskiego z lat 1903-1904, wykończoną w duchu renesansu i secesji.

Pod numerem 44, przy placu Biegańskiego, wznosi się kościół św. Jakuba. Powstał jako cerkiew w latach 1870-1872. Dziś jest katolickim kościołem parafialnym, w którym widać cechy architektury neobizantyjskiej. Pod 56a zajrzyj do kościoła Najświętszego Imienia Maryi: neogotyckiej świątyni z lat 1859-1862, która dawniej należała do klasztoru. Wnętrze zdobią modernistyczne malowidła, a instrument organowy pochodzi z 1936 roku.

Z Alei warto zboczyć na ulicę Piłsudskiego 5, gdzie stoi kamienica Banku Handlowego z lat 1904-1905. Fasada nawiązuje do neorenesansu, a w środku mieści się sala operacyjna z antresolą.

Które budowle pamiętają dawną Częstochówkę i Stare Miasto?

Najstarszą świątynią miasta jest kościół św. Zygmunta przy placu Daszyńskiego 8 na Starym Mieście. Gotycka, ceglana, po raz pierwszy odnotowana w 1474 roku; dwie wieże na fasadzie dostała w 1783 roku.

Na Rynku Wieluńskim 29, w dawnym centrum Częstochówki, stoi kościół Pana Jezusa Konającego, neogotycki, z 1906 roku. Przy Śląskiej 20 jest ceglany kościół ewangelicko-augsburski Wniebowstąpienia Pańskiego z 1913 roku, z jedną ostro zakończoną wieżą.

Gdzie szukać architektury XX wieku i przemysłowej przeszłości?

W dzielnicy Ostatni Grosz przy Szczytowej 15 stoi kościół św. Antoniego Padewskiego, modernistyczna ceglana budowla z pięćdziesięciometrową wieżą. Budowano ją w latach 1938-1956, a od 1997 roku ma rangę sanktuarium.

W Rakowie przy Łukasińskiego 50/68 mieści się Pałacyk Hantkego, neobarokowa willa z lat 1900-1903 z parkiem, dziś siedziba Miejskiego Domu Kultury. Jego dzieje wiążą się z przemysłem, o którym opowiada artykuł o Hucie Częstochowa.

W centrum, tuż przy katedrze i stacji kolejowej, przy Ogrodowej 18/22 leży Browar Kmicic, zabytkowy zespół z 1840 roku. Od 2004 roku nie działa i jest opuszczony, więc ogląda się go z ulicy.

Które cmentarze są też zabytkami architektury?

Cztery nekropolie mają wartość historyczną, ale to miejsca spoczynku i obowiązuje tam cisza. Na niewielkim wzgórzu na północ od centrum leży Cmentarz Kule, czynny przy Cmentarnej 47 od 1882 roku. Stoją na nim kaplice grobowe i kwatery wojenne.

Przy ulicy św. Rocha działają obok siebie trzy obiekty: Cmentarz św. Rocha, czynny od 1641 roku, z barokowym kościółkiem oraz kwaterami powstańców i ofiar wojen, kościół św. Rocha i św. Sebastiana, barokowy, z 1680 roku, przebudowany w latach 1783-1785, oraz cmentarz ewangelicko-augsburski. Ten ostatni czynny od 1860 roku, ma kwaterę żołnierzy poległych w I wojnie światowej.

W dzielnicy Dąbie, przy ulicy Złotej 245, obok terenów huty, leży cmentarz żydowski. Zajmuje około ośmiu i pół hektara, ma kilka tysięcy macew i zbiorowe groby z 1943 roku. Historię ludności żydowskiej miasta w latach okupacji przybliża artykuł o getcie w Częstochowie i zakładach HASAG.

Dwa dni w Częstochowie: gotowa trasa

Pierwszy dzień poświęć wzgórzu i jego okolicy: Jasna Góra, kościół św. Barbary, a potem archikatedra przy Krakowskiej i Browar Kmicic, który stoi tuż obok katedry. Wieczorem przejdź Aleją Najświętszej Maryi Panny od numeru 14 do 56a.

Drugi dzień to Stare Miasto z kościołem św. Zygmunta, Rynek Wieluński, Śląska 20 i wyjazd do dzielnic: Rakowa z pałacykiem, Ostatniego Grosza z sanktuarium św. Antoniego oraz Lisińca z kompleksem przy ulicy św. Rocha. Jeśli czasu jest mniej, pomiń kościoły dzielnicowe i zostań przy Alejach.

Najczęstsze pytania

Co zobaczyć w Częstochowie poza Jasną Górą, jeśli interesuje mnie architektura?

Wybierz Aleje Najświętszej Maryi Panny z Domem Frankego, kamienicą Banku Polskiego i dawną cerkwią św. Jakuba, a do tego kościół św. Zygmunta na Starym Mieście i Pałacyk Hantkego w Rakowie.

Jak rozpoznać najstarszy częstochowski kościół?

Pierwszeństwo należy do kościoła św. Zygmunta przy placu Daszyńskiego. Ta gotycka świątynia pojawia się w dokumentach od 1474 roku.

Czy Browar Kmicic można zwiedzać?

Nie, zespół z 1840 roku jest nieczynny od 2004 roku i opuszczony. Widać go z ulicy Ogrodowej, tuż przy katedrze.

Gdzie w Częstochowie jest dawna cerkiew?

Kościół św. Jakuba przy Alei Najświętszej Maryi Panny 44 zbudowano w latach 1870-1872 jako cerkiew. Dziś służy katolikom.

Czy częstochowskie cmentarze zabytkowe są dostępne?

Cmentarze Kule, św. Rocha i ewangelicko-augsburski są czynne, a cmentarz żydowski przy Złotej leży w Dąbiu. Zwiedzający powinni zachować spokój i oglądać nagrobki z szacunkiem.