Architektura: Żywiec

Architektura w Żywcu to Nowy Zamek Habsburgów, gotycka konkatedra, ratusz na Rynku, ruiny na Grojcu i zabytkowe cmentarze miasta.

Żywiec leży w widłach Soły i Koszarawy, a jego zabytki rozłożyły się od zamkowego parku przez Rynek po dzielnice Zabłocie, Rudę i Moszczanicę. Układ według typu budowli pomoże zaplanować trasę po Żywcu. Szerszy przegląd tematu daje dział architektura na Śląsku.

Jakie zabytki architektury warto zobaczyć w Żywcu w pierwszej kolejności?

Punktem startu jest zamek. Nowy Zamek, czyli pałac Habsburgów, budowano od 1871 do 1885 roku na zlecenie arcyksięcia Albrechta; plany sporządził Karol Pietschka, a rozbudowa trwała do 1911 roku. Jest to ceglana, klasycystyczna rezydencja. W sąsiednim parku ukryto Domek Chiński, ośmiokątną altanę, którą w drugiej połowie XVIII wieku postawili Wielopolscy. Dzieje rodu i browaru opisuje artykuł o Habsburgach i Arcyksiążęcym Browarze.

Przy Rynku 2 mieści się ratusz o czterech kondygnacjach, ceglany i eklektyczny, powstały pod koniec XIX wieku z dawnej kamienicy Kantorowskich. Pracuje w nim Urząd Miasta. W śródmieściu, przy ulicy Paderewskiego 10, stoi willa Klementynka. Pierwotnie był to dwór z 1720 roku, w 1887 roku przekształcony w willę. W parku wokół rośnie topola biała wysoka na 40 metrów.

Które kościoły w Żywcu są najstarsze i najciekawsze?

Konkatedra Narodzenia Najświętszej Maryi Panny przy ulicy Zamkowej powstała w gotyku w XV wieku i była kilka razy powiększana. Wieńczy ją wieża z renesansową galerią, a w środku zachowano wyposażenie barokowe. Diecezja bielsko-żywiecka nadała jej godność konkatedry w 1992 roku. Najdawniejszą świątynią miasta jest kościół Świętego Krzyża w Rudzie, gotycki, z około 1380 roku. Zwykło się o nim mówić kościół Trzech Krzyży: na zewnętrznej ścianie absydy ustawiono figury Chrystusa i dwóch łotrów.

Dwa kolejne kościoły stoją przy cmentarzach. Kościół Przemienienia Pańskiego przy ulicy Komonieckiego 23 powstał w latach 1850-1856 jako następca drewnianej kaplicy z 1701 roku, a kościół św. Marka przy ulicy Sienkiewicza 76B, murowany z 1885 roku, zastąpił drewniany kościółek z 1591 roku, wzniesiony jako wotum po zarazie.

Gdzie w Żywcu zobaczyć ruiny średniowiecznego zamku?

Zamek na wzgórzu Grojec to pozostałości średniowiecznej warowni, które zajmują szczyt wzgórza (612 m n.p.m.) między Sołą a Koszarawą. Zamek zburzono w 1477 roku i dziś rejestr zabytków chroni go jako ruinę.

Jakie cmentarze w Żywcu mają wartość zabytkową?

Cmentarz Przemienienia Pańskiego to najstarsza czynna nekropolia Żywca, założona na początku XVIII wieku przez wójta Andrzeja Komonieckiego, który w 1705 roku zbudował tu kaplicę. Znajdują się na nim groby zasłużonych mieszkańców i kwatery wojenne. Cmentarz przy ulicy Sienkiewicza z 1784 roku, wokół kościoła św. Marka, nie przyjmuje już nowych pochówków. Zachowały się tu neogotycka kaplica grobowa i żeliwne krzyże.

W dzielnicy Zabłocie, przy ulicy Stolarskiej, leży cmentarz żydowski z XIX wieku. Teren zajmuje mniej więcej pół hektara; stoi na nim ok. 500 macew, a najstarszą datuje się na 1853 rok. Odnowiono go w latach 2018-2020, a obiekt wpisano do rejestru zabytków.

Odrębny charakter ma Cmentarz Żołnierzy Radzieckich w Moszczanicy, przy ulicy Moszczanickiej. Nekropolię założono w 1951 roku. Pochowano na niej 1120 żołnierzy radzieckich, którzy zginęli podczas walk o Żywiecczyznę w 1945 roku.

Najczęstsze pytania

Od kiedy stoi najstarsza świątynia miasta?

Kościół Świętego Krzyża w Rudzie pochodzi z około 1380 roku, jest gotycki i nosi też nazwę kościoła Trzech Krzyży.

Kto zbudował Nowy Zamek w Żywcu?

Wzniesiono go z polecenia arcyksięcia Albrechta w latach 1871-1885 według projektu Karola Pietschki.

Jak wysoko leży zamek na Grojcu?

Wzgórze ma 612 m n.p.m., a leży między dwiema rzekami, Sołą i Koszarawą.

Ile macew jest na cmentarzu żydowskim w Żywcu?

Zachowało się około 500 macew. Najstarsza ma datę 1853, a w latach 2018-2020 teren uporządkowano.