Architektura: Bielsko-Biała

Architektura w Bielsku-Białej to neorenesansowy ratusz, secesyjne kamienice, fabryckie wille i kościoły kilku wyznań, razem prawie trzydzieści adresów.

Miasto powstało z połączenia dwóch ośrodków, Bielska i Białej, i w jego zabudowie widać to do dziś. Obok gotyckiego zamku stoją gmachy z przełomu XIX i XX wieku, a w dzielnicach drewniane i barokowe świątynie.

Które budynki Bielska-Białej obejrzeć najpierw?

Zacznij od centrum, gdzie w niewielkiej odległości od siebie stoją najważniejsze gmachy publiczne i sakralne. Ratusz z lat 1895-1897 zaprojektował Emanuel Rost junior, a jego wieża ma 52 metry. Nad Starym Miastem góruje katedra św. Mikołaja: gotycka świątynia z XV wieku, którą w latach 1909-1912 przebudowano według planów Leopolda Bauera; jej wieża mierzy 61 metrów. Powyżej, na wzgórzu, stoi najstarsza budowla miasta, zamek książąt Sułkowskich, sięgający XIV wieku i przebudowany w XIX stuleciu. Od 1945 roku działa tam Muzeum Historyczne. Dzieje warowni opisuje artykuł o zamku Sułkowskich.

Do tej trójki dołóż Dom Żołnierza przy ulicy Broniewskiego, wzniesiony w latach 1924-1928 w stylu zakopiańskim według projektu Leopolda Landaua. To przykład, że Bielsko-Biała ma także architekturę międzywojenną.

Co wyróżnia kamienice i hotele z przełomu XIX i XX wieku?

Ten kawałek centrum przypomina o czasach rozwoju przemysłu sukienniczego i bogacących się mieszczan. Dekoracje są tu często ważniejsze niż rozmiar budynków.

• Kamienica Pod Żabami z 1903 roku, na rogu placu Wojska Polskiego i ulicy Targowej, to secesja; portal zdobią dwie żaby we frakach.
• Hotel President przy ulicy 3 Maja 12 powstał w latach 1892-1893 jako neorenesansowy budynek z cegły, dawniej nazywał się Kaiserhof. Projektował go Carl Korn, a do rejestru zabytków trafił w 1986 roku.
• Hotel Pod Orłem z 1905 roku ma cztery piętra i stoi przy Placu Wolności. W środku urządzono dziś biura oraz pasaż ze sklepami.
• Pałacyk Alfreda Michla przy ulicy 3 Maja 13 to kamienica w typie willi z 1895 roku, z narożną wieżyczką, bogatą bramą i kopułą w sieni.

Spacer po tej części miasta warto zakończyć przy pomniku Reksia, fontannie z brązu odsłoniętej w 2009 roku nad rzeką Białą. To element miejskiej przestrzeni, a nie zabytek, ale dobrze wyznacza koniec trasy.

Gdzie szukać willi i pałaców fabrykantów?

Bielscy przemysłowcy budowali rezydencje poza ścisłym centrum, a kilka z nich przetrwało w dobrym stanie i dziś służy kulturze.

• Zespół willi Theodora Sixta przy ulicy Mickiewicza 24 na Dolnym Przedmieściu to neorenesansowy dom z 1883 roku, projekt Carla Korna. Sixt zapisał go miastu i jest w nim dziś galeria sztuki.
• Pałac Zipsera przy ulicy Bystrzańskiej 52 to właściwie willa fabrykanta Edwarda Zipsera z 1890 roku, z dachem mansardowym w stylu francuskim.
• Pałacyk Emanuela Rosta przy ulicy Komorowickiej 48 architekt zbudował dla siebie w 1903 roku. Łączy neorokoko z secesją, a dziś ma tu siedzibę biblioteka.
• Dwór Lipnicki przy ulicy Żywieckiej 20 stanął w 1596 roku jako zamek starostów, w XIX wieku zamieniono go na pałac, a dziś jest klasztorem Córek Bożej Miłości. Nie jest to więc miejsce zwiedzania wnętrz.

Jak wygląda Bielski Syjon i inne ślady ewangelickiego miasta?

W 1782 roku w tym miejscu zaczęła się koncentrować wspólnota ewangelicka Bielska. Bielski Syjon to historyczny zespół wokół placu Marcina Lutra: kościół, szkoły, cmentarz i pomnik reformatora.

Centralnym punktem jest kościół Zbawiciela, luterańska świątynia z lat 1782-1790, później przebudowana w duchu neogotyku, z wieżą wysoką na około 68 metrów. Przed nią stoi pomnik Marcina Lutra z 1900 roku, dzieło Franza Vogla, odlany z metalu i jedyny taki w Polsce.

Starszy jest kościół Marcina Lutra z 1788 roku, klasycystyczna budowla uznawana za pierwszy protestancki kościół w Galicji. W Starym Bielsku stoi z kolei kościół Jana Chrzciciela, klasycystyczny, z lat 1818-1827, zbudowany na dawnym grodzisku z wieżą dodaną w 1852 roku.

Które kościoły w dzielnicach Bielska-Białej mają najciekawszą architekturę?

Dzielnice zachowały własne świątynie, różne stylem i wiekiem:

• w Starym Bielsku kościół św. Stanisława z końca XIV wieku uchodzi za najstarszą budowlę sakralną miasta;
• na Górnym Przedmieściu kościół Świętej Trójcy, późnogotycki, z lat 1604-1608, wzniesiony na pamiątkę ofiar dżumy;
• w Białej Krakowskiej kościół Opatrzności Bożej, późnobarokowy, wyposażony w rokokową ambonę, a jego organy mają czterdzieści głosów;
• w Mikuszowicach Krakowskich drewniany kościół św. Barbary, zbudowany w 1690 roku; wnętrze pokrył polichromią w 1723 roku Johann Mentil;
• w Hałcnowie barokowa bazylika Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny, którą wzniesiono w latach 1777-1784, dziś bazylika mniejsza;
• w Lipniku neogotycki kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny z lat 1880-1885, z gotycką rzeźbą Madonny z XIV wieku;
• w Komorowicach ceglany kościół św. Jana Chrzciciela, który zaczęto wznosić w 1921 roku; plany przygotował Emanuel Rost junior.

Gdzie w Bielsku-Białej zobaczyć drewnianą architekturę i zbiory?

Poza kościołem w Mikuszowicach drewniany jest XVIII-wieczny dom, w którym mieści się Muzeum w Bielsku-Białej - Dom Tkacza przy ulicy Sobieskiego 51. To oddział muzeum: odtworzono w nim warsztat sukienniczy, a obok pokazano stroje ludowe. Dobre miejsce na deszczowy dzień.

Jak traktować cmentarze w Bielsku-Białej?

Trzy cmentarze są także zabytkami architektury i sztuki sepulkralnej. To czynne miejsca pochówku, więc obowiązuje tam zachowanie jak na cmentarzu.

Cmentarz ewangelicki przy ulicy Piłsudskiego założono w 1783 roku w centrum miasta; pochowano na nim fabrykantów, burmistrzów oraz malarza Petera Michala Bohúňa. Nowy Cmentarz Ewangelicki z 1911 roku projektował Hans Mayr i leży przy ulicy Listopadowej. Cmentarz żydowski z 1849 roku znajduje się w Aleksandrowicach i ma dom przedpogrzebowy z polichromiami. Drugi bielski cmentarz żydowski, przy ulicy Wyzwolenia, zlikwidowano w 1966 roku; opisuje to artykuł o cmentarzach żydowskich Bielska-Białej i Cieszyna.

Najczęstsze pytania

Co zobaczyć w Bielsku-Białej, jeśli interesuje mnie architektura?

Zacznij od ratusza, katedry św. Mikołaja i zamku książąt Sułkowskich, potem przejdź do kamienic przy ulicach 3 Maja i Targowej oraz do willi Sixta i Zipsera.

Gdzie w Bielsku-Białej są drewniane budowle?

Drewniane są kościół św. Barbary w Mikuszowicach Krakowskich oraz dom, w którym działa Dom Tkacza.

Czy w Bielsku-Białej jest architektura secesyjna?

Tak. Secesyjne są Kamienica Pod Żabami i Pałacyk Emanuela Rosta, a kamienica Alfreda Michla ma narożną wieżyczkę i kopułę w sieni.

Gdzie znaleźć więcej miejsc w mieście?

Wszystkie miejsca w mieście zebrano na stronie Bielsko-Biała, a budynki z całego regionu w dziale Architektura.