Solo: Zabrze

Solo w Zabrzu to podziemia po kopalniach Guido i Królowa Luiza, wieża ciśnień z platformą widokową oraz kilkadziesiąt ciekawych kościołów.

Zabrze dobrze sprawdza się w pojedynkę, bo jego główne atrakcje tworzą zwarte kompleksy muzealne, a reszta to spokojne spacery między zabytkami przemysłu i świątyniami. Ten opis pomaga wybrać pierwsze miejsca, ułożyć trasę z sąsiednich adresów i znaleźć coś na dzień z pogodą gorszą od planów. Inne propozycje dla samotnych podróżników zebrano w dziale solo na Śląsku, a pozostałe adresy miasta w przeglądzie atrakcji Zabrza.

Co zwiedzić w Zabrzu samemu, od czego zacząć?

Najlepiej od Muzeum Górnictwa Węglowego, bo ono łączy kilka punktów w jedną opowieść: kopalnię Guido, Sztolnię Królowa Luiza, wieżę ciśnień i dawne zabudowania kopalni. Na pierwszy dzień wystarczy wybrać jedną z tych lokalizacji i dołożyć spacer po okolicy.

Główna siedziba muzeum mieści się w gmachu dawnego starostwa z 1874 roku przy ulicy 3 Maja 19, a jej wystawy dopełniają trasy w terenie. Dzięki temu można zaplanować dzień według własnego tempa: jedno miejsce przed południem, drugie po południu, a kościół lub pałac na przerwę. Przewodnik po podziemnych trasach opisuje artykuł o Guido i Królowej Luizie.

Które podziemne trasy w Zabrzu wybrać?

Do wyboru są dwa kierunki: zejście do kopalni Guido albo wizyta w Sztolni Królowa Luiza. Pierwsze to klasyczna kopalnia węgla, drugie to system odwadniających korytarzy z trasą łodziami, więc to bardziej opowieść o wodzie niż o urobku.

Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego Guido przy ulicy 3 Maja 93 jest dziś częścią muzeum górniczego. Zwiedzający schodzą na poziom 170 i 320 metrów pod ziemią, a ponieważ trasa jest pod ziemią, pasuje też na dzień z kapryśną pogodą. Sztolnia Królowa Luiza należy do muzeum i pozwala przepłynąć łodzią fragment korytarzy; całość sięga niemal pięciu kilometrów wyrobisk dawnej kopalni razem z odcinkami Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej.

Dopełnia je Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna, kanał pod ziemią, który kopano od 1799 roku; ma 14,25 km i łączy Zabrze z dzisiejszym Chorzowem. W Zabrzu udostępniono tylko jego fragmenty. Na powierzchni pomaga zorientować się Szyb Carnall: dawny szyb odwadniający z połowy XIX wieku, z wieżą z punktem widokowym i przejściem do sztolni.

Co zobaczyć na terenie Królowej Luizy?

Teren dawnej kopalni zajmuje kilka obiektów, które zobaczysz jednego dnia. Poza sztolnią i szybem Carnall to łaźnia łańcuszkowa, zespół zabudowań powierzchniowych i muzeum samochodów.

Łaźnia łańcuszkowa przy ulicy Wolności 408 to ceglany budynek z 1890 roku, jeden z elementów zabudowy wokół szybu Carnall. Obok funkcjonuje zespół zabudowań kopalni, czyli powierzchniowe budynki zakładu, w którym jeszcze w latach dziewięćdziesiątych XX wieku wydobywano węgiel. Na tym samym terenie znajduje się Muzeum Pojazdów Zabytkowych w budynku dawnej kompresorowni, z samochodami i motocyklami.

Gdzie w Zabrzu zobaczyć dawny przemysł z zewnątrz?

Poza trasami muzealnymi warto odnaleźć trzy miejsca, w których przemysł widać wprost z ulicy: wieżę ciśnień, zespół szybu Maciej i kopalnię Concordia.

Wieża ciśnień pod adresem Zamoyskiego 2 pochodzi z lat 1907-1909, sięga około 46 metrów i reprezentuje ekspresjonizm. Dziś wchodzi w skład muzeum górnictwa: znajdziesz w niej wystawę CARBONEUM o węglu oraz platformę widokową. Inne wieże ciśnień regionu opisuje artykuł o wieżach ciśnień Śląska.

W Maciejowie, przy ulicy Srebrnej 6, stoi zespół szybu Maciej: dawna kopalnia z nadszybiem, maszyną wyciągową firmy Siemens i hałdą, położona na Szlaku Zabytków Techniki. Kopalnia Concordia przy ulicy Hagera to zakład, w którym wydobycie ruszyło w latach czterdziestych XIX wieku, a zlikwidowano go w latach dziewięćdziesiątych XX wieku; zachował się z niego zespół szybu Maciej. Jeszcze jeden ślad kopalnianej codzienności to most zsypowy „Wojciech”, stalowo-betonowa konstrukcja z lat 1910-1913, z której wysypywano piasek do szybu. Obie kopalnie i most pasują do wycieczki o zabytkach techniki, szerzej opisanej w artykule o kopalniach w nowych rolach.

Jakie muzea w Zabrzu odwiedzić w deszczowy dzień?

Na deszcz najlepiej pójść do muzeów: miejskiego, górniczego, techniki wojskowej i pojazdów zabytkowych. Każde pokazuje inny wycinek historii, więc razem składają się na dzień pod dachem.

Muzeum Miejskie przy ulicy 3 Maja 6 działa od 3 października 1935 roku, a jego początkiem była regionalna izba zbiorów. Dziś ma działy kultury, sztuki, historii, sztuki naiwnej i sportu. Muzeum Górnictwa Węglowego prowadzi ekspozycje w gmachu z 1874 roku i łączy je z podziemnymi trasami. Muzeum Techniki Wojskowej (ulica Mochnackiego 12) gromadzi pojazdy i sprzęt wojskowy, część z okresu Ludowego Wojska Polskiego, część z wojny. Zbiór zapoczątkowało stowarzyszenie Grupa Śląsk.

Które kościoły w Zabrzu warto obejść?

Zabrze ma więcej świątyń, niż większość odwiedzających zakłada, a wiele z nich to zabytki wartościowe architektonicznie: drewniane, ceglane, ekspresjonistyczne i nowoczesne. Do spacerów w pojedynkę nadają się szczególnie, bo każdy z nich wymaga kilkunastu minut.

Drewniane i nietypowe

Wyróżnia się kościół św. Jadwigi przy ulicy Wolności 504: drewniana świątynia z lat 1928-1929 o owalnym, dwunastobocznym rzucie i czterech wieżach; należy do Szlaku Architektury Drewnianej. Drewniany jest też kościół luterański w Mikulczycach z 1937 roku, jedna z najmłodszych świątyń drewnianych w regionie. Kościół św. Macieja Apostoła w Maciejowie wzniesiono w latach trzydziestych XX wieku na wzór górnośląskich kościołów drewnianych, a szkody górnicze go uszkodziły. Nietypowa jest też historia kościoła św. Kamila: kamilianie urządzili go w 1928 roku w adaptowanej sali teatralnej, a wnętrze zaprojektował Dominikus Böhm.

Ceglane i modernistyczne

Dominikus Böhm zaprojektował także kościół św. Józefa przy ulicy Roosevelta, ceglany, z lat 1930-1931, uważany za ciekawy przykład modernizmu i ekspresjonizmu ceglanego. W Biskupicach stoi kościół Wniebowzięcia, zbudowany w latach 1928-1929 w stylu ekspresjonizmu ceglanego, z organami o 33 głosach. W Mikulczycach zobaczysz modernistyczny kościół św. Teresy, dzieło Theodora Ehla z Bytomia, a w dzielnicy Pawłów neobarokowy kościół św. Pawła, powstały w latach 1929-1933.

Z XIX wieku

Najstarszym obiektem sakralnym miasta jest kościół św. Jana Chrzciciela w Biskupicach, neogotycki, wznoszony w latach 1853-1857; fundacja Ballestremów, których krypta znajduje się pod posadzką. Neogotycki kościół św. Wawrzyńca stoi na Wzgórzu Kościelnym w Mikulczycach i powstał w latach 1892-1894 według projektu Paula Jackischa. Kościół św. Andrzeja to neoromańska budowla z piaskowca, konsekrowana w 1868 roku, z organami Riegera z 1936 roku, a Kościół Pokoju przy ulicy Lutra to neoromańska świątynia ewangelicka z 1874 roku. Dwie wieże o wysokości 67 metrów ma neogotycki kościół św. Franciszka przy ulicy Wolności, z lat 1884-1885. Dopełnieniem są kościół św. Anny w dawnej wsi Dorota oraz Najświętszego Serca Pana Jezusa w Rokitnicy, duża trzynawowa świątynia z lat 1911-1912.

Po 1945 roku i niezwykłe adaptacje

W Helence stoi kościół Matki Kościoła z lat 1980-1988, a franciszkański kościół Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny przy ulicy Franciszkańskiej z lat 1982-1988 ma jedną wieżę i organy o 45 głosach. W Grzybowicach parafia Matki Boskiej Różańcowej od 1945 roku modli się w przystosowanym baraku, a nową świątynię stawia się obok. W Guidzie kościół św. Antoniego urządzono w 1931 roku w przebudowanej gospodzie, z siedemnastowiecznymi ołtarzami z dawnej drewnianej świątyni. Warto zobaczyć też kaplicę ewangelicką w kolonii Borsigwerk, z 1870 roku. Uwaga na imienniki: Najświętszego Serca Pana Jezusa i Wniebowzięcia NMP mają własne kościoły również w Bytomiu, więc przed wyjściem sprawdź miasto.

Jak ułożyć jeden dzień w Zabrzu?

Dwie ulice porządkują plan: ulica 3 Maja i ulica Wolności. Przy pierwszej leżą trzy muzea, przy drugiej teren Królowej Luizy, trzy kościoły i modernistyczny hotel.

Przy ulicy 3 Maja stoją kopalnia Guido (numer 93), Muzeum Górnictwa Węglowego (19) i Muzeum Miejskie (6), więc dzień pod dachem można zbudować na jednej osi. Ulica Wolności prowadzi od kościoła św. Franciszka z dwiema wysokimi wieżami przez kościół św. Andrzeja (189) i Hotel Admiralspalast (305) do Królowej Luizy (408-410) i kościoła św. Jadwigi (504). To kolejność wynikająca z numerów domów, więc w trasie zostaje czas na przerwy w kościołach.

Czy w Zabrzu są pałace, dwory i średniowieczne ślady?

Są, choć nie wszystkie można zwiedzać wewnątrz. Najstarszy zachowany budynek miasta to pałac w Mikulczycach przy ulicy Lipowej: ceglany, z dachem mansardowym i trójkątnym ryzalitem. W Rokitnicy stoi dwór przy ulicy Żniwiarzy 2, zbudowany z cegły w drugiej połowie XIX wieku, z wieżą o trzech kondygnacjach.

Ślady średniowiecza to dwa gródki stożkowate, typu motte, z XIII-XV wieku: w Mikulczycach, zarośnięty nasyp badany archeologicznie w latach 1970-1972, oraz w Rokitnicy, nad stawem, na ścieżce „Gajdzikowe Górki”. Zupełnie inny charakter ma Hotel Admiralspalast z lat dwudziestych XX wieku przy ulicy Wolności 305: modernistyczny gmach z kopułą na narożniku, dzieło berlińskich architektów, dawniej z salą balową i ogrodem na dachu.

Dokąd w Zabrzu na spokojny spacer nad wodą?

Nad wodę warto dojść do Anaszachtu, zwanego też zbiornikiem Madejskim, w dzielnicy Biskupice. To płytkie jezioro o powierzchni około 6,5 hektara, odpowiednie na krótki spacer po zwiedzaniu kościoła w Biskupicach. Zieleń regionu zestawia artykuł Ogrody botaniczne, arboreta i ogrody tematyczne Śląska, a wśród miast pojawia się w nim także Zabrze.

Najczęstsze pytania

Od czego zacząć zwiedzanie Zabrza samemu?

Od Muzeum Górnictwa Węglowego i jego terenowych oddziałów: kopalni Guido, Sztolni Królowa Luiza i wieży ciśnień. Później można dodać kościoły i dwór w Rokitnicy.

Co zobaczyć w Zabrzu, gdy pada deszcz?

Muzeum Miejskie, Muzeum Górnictwa Węglowego, Muzeum Techniki Wojskowej, Muzeum Pojazdów Zabytkowych oraz podziemne trasy. Kościoły również zapewniają schronienie.

Czy w Zabrzu są drewniane kościoły?

Tak. Są wśród nich kościół św. Jadwigi z końca lat dwudziestych XX wieku, luterański kościół w Mikulczycach z 1937 roku i kościół św. Macieja w Maciejowie.

Które miejsca w Zabrzu są dobre dla rodzin?

Kopalnia Guido, Sztolnia Królowa Luiza i Szyb Carnall to trasy, które można zaproponować także dzieciom. Dołączają do nich muzea z kolekcją pojazdów.

Gdzie w Zabrzu zobaczyć widok z góry?

Z platformy na wieży ciśnień i z wieży przy Szybie Carnall, obie należą do tras muzeum górniczego.