Cmentarze i pomniki: Katowice

Cmentarze i pomniki w Katowicach: stare nekropolie, pomniki Korfantego, Ziętka i Piłsudskiego oraz rzeźby, jak wiszący nad ulicą bluesman.

Katowice mają blisko czterdzieści cmentarzy, pomników i rzeźb pamiątkowych, rozsianych po śródmieściu i dzielnicach. Jedne opowiadają o powstaniach śląskich i dziejach miasta, inne o muzykach, górnikach i naukowcach, a część to współczesne rzeźby w przestrzeni publicznej. Cmentarze są czynne, więc zachowaj tam ciszę i nie traktuj ich jak parku.

Które katowickie cmentarze mają najdłuższą historię?

Najstarszą nekropolią miasta uchodzi cmentarz przy ulicy Wróblewskiego w Bogucicach. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1598 roku, z protokołu wizytacji parafii, a dziś to czynny cmentarz parafialny w rejestrze zabytków, z nagrobkami z XIX wieku.

W Śródmieściu leży cmentarz przy ulicy Sienkiewicza, założony w 1911 roku. Jego najbardziej charakterystycznym budynkiem jest ceglana, modernistyczna kaplica pogrzebowa z dwiema mozaikami na wieży. Spoczywają tu kompozytorzy Wojciech Kilar i Henryk Mikołaj Górecki. Niedaleko, przy ulicy Francuskiej, działa cmentarz ewangelicki z 1884 roku, wpisany do rejestru zabytków.

Na Panewnickiej znajduje się cmentarz komunalny z 1911 roku, położony naprzeciwko bazyliki franciszkanów. Poświęcono go 23 stycznia 1914 roku, a założycielem i fundatorem był Nepomucen Wielebski. Zarządca opisuje go jako typowy zabytkowy cmentarz śląski, na którym pochówki odbywają się niemal wyłącznie w wielopokoleniowych grobach rodzinnych.

Parafialne nekropolie z przełomu XIX i XX wieku wyróżniają się kaplicami i górniczymi grobami. Na cmentarzu przy ulicy Brackiej w Dębie, założonym w 1894 roku, stoi neogotycka kaplica i grób zbiorowy górników z kopalni Cleophas. Na cmentarzu przy ulicy Pośpiecha w Załężu, założonym około 1898 roku, zobaczysz nagrobki górników i tablice włoskich rodzin na murze. Działka pod ten cmentarz została kupiona razem z terenem pod kościół św. Józefa, ufundowany po pożarze w kopalni w 1896 roku.

Młodsze cmentarze też mają swój charakter. Na cmentarzu przy ulicy Józefowskiej z 1923 roku wejścia pilnuje modernistyczna brama, a kaplica figuruje w gminnej ewidencji zabytków. Cmentarz w Podlesiu z 1922 roku składa się z dwóch części o odmiennym układzie. W Giszowcu cmentarz przy ulicy Górniczego Stanu otwarto w 1949 roku i spoczywają na nim olimpijczycy.

Jak odwiedzać cmentarze wyznaniowe i wojenne?

Część katowickich nekropolii to miejsca pamięci, które wymagają szczególnej powściągliwości. Cmentarz żydowski przy ulicy Kozielskiej 16 otwarto w 1869 roku. Jest czynny i wpisany do rejestru zabytków, ma około 1400 nagrobków oraz pomnik Holokaustu, a ochroną objęto też budynek pogrzebowy i ogrodzenie z kutą bramą.

Cmentarz garnizonowy na Brynowie powstał w latach dwudziestych na dawnym polu pochówków jeńców wojennych z 1917 roku. Wokół głównego placu leżą groby przywódców powstań śląskich, a miejsca pochówku oznaczono jednolitymi krzyżami.

Osobną nekropolią jest Cmentarz Żołnierzy Armii Czerwonej w parku Kościuszki, wpisany do rejestru zabytków. Otwarto go w 1967 roku, a spoczywają na nim żołnierze polegli w Katowicach w 1945 roku.

Na cmentarzu komunalnym przy Panewnickiej stoi Pomnik Obrońców Katowic. Upamiętnia powstańców śląskich oraz harcerki i harcerzy zamordowanych we wrześniu 1939 roku, a we wspólnej mogile spoczywa 105 osób broniących miasta. Szerszy kontekst opisuje artykuł Cmentarze wojenne i mogiły zbiorowe w województwie śląskim, a podobne miejsca znajdziesz w kategorii Miejsca pamięci: Katowice.

Które pomniki zobaczyć w śródmieściu Katowic?

Przy placu Bolesława Chrobrego, przed gmachem Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego, stoi konny pomnik Józefa Piłsudskiego. Rzeźba chorwackiego artysty Antuna Augustinčicia powstała jeszcze przed II wojną światową, w latach 1937-1939, a jej droga do Katowic trwała ponad pół wieku, bo odsłonięto ją dopiero w 1993 roku. Na rogu ulic Jagiellońskiej i Lompy wznosi się Obelisk Orłów Śląskich z 1984 roku, autorstwa Zygmunta Brachmańskiego, w miejscu, gdzie przed wojną planowano gmach Muzeum Śląskiego.

Nieopodal, na placu Sejmu Śląskiego, stoi pomnik Wojciecha Korfantego, odsłonięty 19 czerwca 1999 roku. To praca Zygmunta Brachmańskiego, ustawiona na miejscu przedwojennego cokołu planowanego pomnika Piłsudskiego. O samym bohaterze opowiada artykuł Wojciech Korfanty: od Sadzawek do cmentarza przy Francuskiej.

W Parku Powstańców Śląskich stoi brązowy pomnik generała Jerzego Ziętka na granitowej podstawie, dzieło Kazimierza Gustawa Zemły, odsłonięte 19 listopada 2005 roku. Przy placu Karola Miarki zobaczysz pomnik Stanisława Moniuszki, ufundowany przez śląskie koła śpiewacze i odsłonięty 8 czerwca 1930 roku. Zniszczono go w czasie wojny, a odtworzono w 1959 roku.

Przy Wyższym Śląskim Seminarium Duchownym stoi czterometrowy pomnik kardynała Augusta Hlonda z piaskowca, odsłonięty 5 lipca 2016 roku. Siedząca postać z różańcem patrzy w stronę Archikatedry Chrystusa Króla. Przy Uniwersytecie Śląskim, na ulicy Bankowej 12, stoi Pomnik Studenta z 2008 roku, dwumetrowa rzeźba nawiązująca do antycznego kurosa.

Wśród rzeźb nietypowych wyróżnia się pomnik bluesmana, który od 2016 roku wisi na linach pięć metrów nad ulicą Mariacką. Jego autorem jest Jerzy Kędziora, a pomysł wyszedł od Leszka Windera, współtwórcy grupy Krzak.

Co upamiętniają pomniki w pozostałych dzielnicach?

Na Brynowie, w parku Kościuszki, stoi pomnik Tadeusza Kościuszki: obelisk z medalionem, którego pierwszą tablicę ufundowali mieszkańcy w 1925 roku. W obecnym miejscu stanął 21 lipca 1962 roku. Obok jest Pomnik Alpinistów z 2015 roku, upamiętniający ośmiu członków katowickiego Klubu Wysokogórskiego, którzy zginęli w górach.

Na osiedlu Paderewskiego dominuje Pomnik Żołnierza Polskiego Bronisława Chromego z 1978 roku, odlany z patynowanego brązu, ważący 80 ton i ustawiony na sztucznie usypanym wzgórzu. Przy ulicy Pułaskiego stoi Pomnik Trudu Górniczego z 1986 roku, dziś zwieńczenie skateparku. Na Koszutce, na placu Grunwaldzkim, stoi pomnik „Rodzina” z 1963 roku z mozaiką odtworzoną w 2016 roku, a przed Międzynarodowym Centrum Kongresowym pomnik Henryka Sławika i Józsefa Antalla seniora z dwóch stalowych ścian. Upamiętnia on ludzi, którzy uratowali co najmniej pięć tysięcy polskich Żydów.

W Panewnikach, przy ulicy Panewnickiej, stoją pomnik Edmunda Bojanowskiego z trojgiem dzieci, figura świętej Jadwigi Śląskiej z 1912 roku przy bazylice oraz ławeczka Bolesława Szabelskiego z 2019 roku, sfinansowana w budżecie obywatelskim.

Pozostałe rzeźby to pomnik Józefa Wieczorka w Nikiszowcu, odnowiony w 2010 roku jako rzeźba w kształcie kolorowej dłoni, pomnik Powstańców Śląskich w Kostuchnie z nazwiskami 85 powstańców, popiersie kardiologa Leszka Gieca w Ochojcu oraz maleńka Cukerzołza w Załężu. To brązowa figurka beboczki z cyklu beboków Grzegorza Chudego, w którym jest już ponad sto rzeźb rozstawionych po mieście i okolicy.

Jak zaplanować spacer po pomnikach i cmentarzach?

W śródmieściu najłatwiej połączyć w jednym spacerze plac Bolesława Chrobrego, plac Sejmu Śląskiego i okolice archikatedry, gdzie stoi pomnik Hlonda. W parku Kościuszki jednego popołudnia zobaczysz pomniki Kościuszki i Alpinistów oraz Cmentarz Żołnierzy Armii Czerwonej. W Panewnikach cmentarz komunalny, pomnik Obrońców Katowic, figura świętej Jadwigi i pomnik Bojanowskiego leżą przy jednej ulicy.

Zabytkową zabudowę tych okolic pokazuje kategoria Zabytki: Katowice, a świątynie przy cmentarzach, między innymi bazylikę w Panewnikach, znajdziesz w kategorii Kościoły i klasztory: Katowice. Inne nekropolie regionu znajdziesz w kategorii Cmentarze i pomniki na Śląsku.

Najczęstsze pytania

Który cmentarz w Katowicach jest najstarszy?

Za najstarszą nekropolię uznaje się cmentarz przy ulicy Wróblewskiego w Bogucicach, o którym pierwsza wzmianka pochodzi z 1598 roku.

Gdzie pochowano Wojciecha Kilara?

Na cmentarzu przy ulicy Sienkiewicza w Śródmieściu, razem z Henrykiem Mikołajem Góreckim.

Gdzie zobaczyć wiszącego bluesmana?

Nad ulicą Mariacką w śródmieściu, na wysokości pięciu metrów nad bruk.

Czy cmentarz żydowski w Katowicach jest czynny?

Tak, jest czynny i wpisany do rejestru zabytków. Znajduje się przy ulicy Kozielskiej 16.

Czym są katowickie beboki?

To małe plenerowe rzeźby z brązu katowickiego artysty Grzegorza Chudego, przedstawiające bebok, demona z wierzeń słowiańskich, w sympatycznej wersji. Projekt trwa od 2021 roku.