Atrakcje: Bytom

Co zobaczyć w Bytomiu? Operę Śląską, gotyckie piwnice, Muzeum Górnośląskie, zabytki przemysłu i ponad dwadzieścia kościołów w jednym mieście.

Bytom to jedno z najstarszych miast regionu i zarazem jedno z najbardziej przemysłowych: obok średniowiecznego rynku stoją tu szyby, nastawnie, familoki i dawne elektrownie. Z siedemdziesięciu miejsc blisko co trzecie to kościół lub klasztor, a bytomskie parki i rezerwat sięgają aż do granicy z Tarnowskimi Górami.

Od czego zacząć zwiedzanie Bytomia?

Od Rynku i okolicznych uliczek: tu są lew śpiący, gotycki kościół Wniebowzięcia, średniowieczne piwnice i Poczta Główna. Potem czekają Opera Śląska i Muzeum Górnośląskie.

Rynek w Bytomiu to średniowieczny plac w śródmieściu, którego dawny kwadrat po wojnie rozrósł się dwukrotnie i dziś jest wyraźnym prostokątem. W 2009 roku znalazł się wśród siedmiu cudów architektury województwa śląskiego. Na placu leży Lew śpiący: brązowa rzeźba z 1873 roku według projektu Theodora Kalidego, odlana w berlińskiej odlewni Hermanna Gladenbecka. Wieńczyła pomnik poległych w wojnie francusko-pruskiej, a jej dzieje obejmują zaginięcie i odnalezienie w Warszawie.

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny przy rynku to gotycka świątynia z cegły. Z jego historią wiąże się obraz Matki Boskiej Bytomskiej z około 1430 roku. Według tradycji kościół założył około 1231 roku książę Henryk Brodaty, a wieżę i zachodnią część budowli wzniesiono w latach 1515-1530. Przy ulicy Strażackiej 8, niedaleko rynku, ukryte są Piwnice Domu Gorywodów: gotyckie podziemia z XIV wieku, z ostrołukowymi portalami i palmowym sklepieniem, które w budownictwie świeckim są rzadkością.

Poczta Główna przy Piekarskiej 6 to neorenesansowy gmach z 1908 roku, z elewacją z klinkieru i piaskowca i płaskorzeźbami o dawnej poczcie. Zaprojektował go Ewald von Rechenberg. Dziś w budynku nie ma już urzędu pocztowego, ale fasada zachowała bogate zdobienia.

Gmach Opery Śląskiej przy Moniuszki 21 zbudowano w 1901 roku jako dom koncertowy z teatrem miejskim, pierwszy taki obiekt w konurbacji górnośląskiej. Inicjatorem był bankier i miłośnik muzyki Franz Landsberger. Od 1945 roku w gmachu działa Opera Śląska z główną sceną i salą im. Adama Didura. W Muzeum Górnośląskim przy placu Sobieskiego 2, założonym w 1910 roku, zobaczysz zbiory z archeologii, etnografii, historii, przyrody i sztuki oraz kolekcję judaików; mieści się w gmachu wzniesionym w stylu modernizmu w latach 1929-1930. Zbiory liczą około miliona eksponatów.

Jakie zabytki przemysłu zobaczyć w Bytomiu?

Bytom ma osiem obiektów dawnego przemysłu i górnictwa, w tym elektrociepłownię z zegarem, szyb Krystyna, zabudowę kopalni Rozbark i osiedle familoków. Kilka z nich ogląda się tylko z zewnątrz.

Elektrociepłownia Szombierki to dawna elektrownia Bobrek, zbudowana w 1920 roku i wyłączona w 2011 roku. Zajmuje około 17,9 hektara i obejmuje kotłownię, maszynownię, wieżę wodną z zegarem, wieżę węglową i trzy kominy. Zespół jest wpisany do rejestru zabytków i na Szlak Zabytków Techniki, ale nie ma stałej trasy zwiedzania, więc ogląda się go z zewnątrz. Architekturę i dzieje obiektu opisuje artykuł o elektrociepłowni Szombierki, jej zegarze Siemensa i losach po 1945 roku.

Szyb Krystyna przy Zabrzańskiej 5 to ceglana wieża wyciągowa z terenu dawnej kopalni Szombierki, licząca około 57 metrów, o sylwetce przypominającej górniczy młotek. Szyb wydrążono w latach 1870-1873, a jego głębokość osiągnęła ostatecznie 835,64 metra. Zabudowa dawnej kopalni Rozbark przy Chorzowskiej 12 to maszynownia szybu Bończyk z 1907 roku, cechownia z 1911, kotłownia z 1915 i mur oporowy z 1886 roku. Kopalnia działała od 1877 do 2004 roku. Cechownię urządzano na uroczystości barbórkowe i kręcono w niej sceny filmów Kazimierza Kutza.

Mniej oczywiste są budynki dawnej kopalni Preussen w Miechowicach: maszyna wyciągowa, nadszybie i budynek pomocniczy szybu wentylacyjnego, otoczone lasem. Zakłady Górnicze im. Juliana Marchlewskiego przy Siemianowickiej 98 to dawna kopalnia rud cynku i ołowiu z lat 1925-1928, której budynki zaprojektowali Emil i Georg Zillmannowie. Obiekt nie jest muzeum i nie ma tu trasy zwiedzania. Na tle kolei wyróżnia się nastawnia bramowa Bt z 1935 roku, z nastawnicownią zawieszoną nad torami na stalowym filarze, uchodząca za unikat w skali kraju.

Komunalna wieża ciśnień przy Oświęcimskiej to żelbetowa budowla w stylu modernizmu z lat 1934-1936, o wysokości 44,3 metra, wpisana do rejestru zabytków w 2016 roku. Kolonia Zgorzelec w Łagiewnikach to osiedle robotnicze z lat 1897-1901, 34 familoki z czerwonej cegły, zbudowane z inicjatywy Huberta von Tiele-Wincklera dla pracowników Huty Hubertus. Pełen przegląd daje dział Industria i technika w Bytomiu, a o hucie w sąsiedniej Rudzie Śląskiej pisze artykuł o Hucie Pokój i walcarce Sendzimira.

Które kościoły w Bytomiu warto zobaczyć?

W mieście stoi dwadzieścia sześć kościołów i klasztorów wartych uwagi, od neogotyku na dawnym grodzie po świątynie z lat osiemdziesiątych. Najlepiej wybierać według dzielnicy lub epoki.

Na Wzgórzu św. Małgorzaty w Szombierkach stoi kościół św. Małgorzaty, neogotycka ceglana świątynia z 1881 roku w miejscu romańskiego kościoła ufundowanego około 1170 roku przez Bolesława Kędzierzawego. Wzgórze to stanowisko archeologiczne dawnego grodu z XI wieku. W Szombierkach jest też neoromański kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa z lat 1903-1904, ufundowany przez Schaffgotschów, z kryptą Karola Goduli.

W Rozbarku wznosi się kościół św. Jacka z czerwonej cegły i piaskowca, z dwiema wieżami o wysokości 57 metrów, wzorowany na katedrze w Limburgu. W tej samej dzielnicy stoi kościół św. Anny z lat 1984-1989, ośmioboczny i dwupoziomowy. W Miechowicach zobaczysz neobarokowy kościół Bożego Ciała z lat 1914-1917 z wieżą o wysokości 47 metrów oraz neogotycki kościół ewangelicko-augsburski z lat 1896-1898, zbudowany z inicjatywy Matki Ewy von Tiele-Winckler. W Karbiu stoi ceglany kościół Dobrego Pasterza z lat 1905-1909, z dwiema wieżami wysokimi na 56 metrów.

Kilka świątyń ma nietypowe dzieje. Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa przy Pułaskiego 9 zbudowano w 1925 roku jako halę towarzystwa sportowego, a kościołem, który prowadzą jezuici, stał się w 1928 roku. Kościół Podwyższenia Świętego Krzyża z lat 1936-1937 wzniesiono na planie rotundy w stylu monumentalnego konstruktywizmu, a projekt wyłoniono w konkursie. Kościół św. Michała Archanioła na Suchej Górze budowano w latach 1951-1959. Budowę wstrzymały władze, a prace wznowiono dopiero w 1957 roku. Kościół Chrystusa Króla w Stolarzowicach z 1928 roku zbudowano w ciągu jednego roku i do dziś odprawia się w nim msze po polsku i po niemiecku.

W Bytomiu jest jeszcze kościół św. Barbary z lat 1928-1930, z największymi organami w diecezji gliwickiej. O nowoczesnych świątyniach regionu pisze artykuł o drewnianych kościołach XX wieku, a pełna lista jest w dziale kościołów i klasztorów Bytomia.

Gdzie w Bytomiu na spacer, do lasu i na stok?

Na spacer najlepszy jest park Kachla, do lasu Fazaniec, a po przyrodę trzeba pojechać na Segiet lub Suchą Górę. Wstęp do parków jest bezpłatny.

Park im. Franciszka Kachla to zabytkowy park miejski o powierzchni 43 hektarów, założony około 1840 roku w północno-zachodniej części centrum. Ma dwa stawy, kąpielisko z 1934 roku i ślady dawnego ogrodu zoologicznego. Teren pod park przeznaczył Hubert von Tiele-Winckler, który podarował miastu 330 mórg. Park Fazaniec o powierzchni 18,1 hektara leży między Szombierkami, Bobrkiem i Orzegowem. Nazwa pochodzi od hodowli bażantów, która działała tu do 1928 roku, a teren tworzą dwa wąwozy w kształcie litery V, porośnięte głównie dębami. Park im. Adama Mickiewicza z przełomu lat dwudziestych i trzydziestych zajmuje 8,9 hektara i ma cztery tarasy widokowe.

W Miechowicach rozciąga się Park Tiele-Wincklerów, najstarszy park krajobrazowy w obecnych granicach miasta, o powierzchni około 14 hektarów, z platanem pomnikiem przyrody. Przy nim stoi oficyna pałacu Tiele-Wincklerów, bo sam pałac, budowany w latach 1812-1817, zniszczono w 1945 roku. Zachowało się około dziesięć procent jego dawnej kubatury, więc nie szukaj tu dawnej rezydencji. Dla rodzin z dziećmi jest Park im. Marii Konopnickiej w Karbiu z torem saneczkowym, zmodernizowany w 2017 roku.

Rezerwat przyrody Segiet na Srebrnej Górze (347 m n.p.m.) chroni bukowy las na dawnych wyrobiskach górniczych, na granicy Bytomia i Tarnowskich Gór. Zajmuje 92,29 hektara i od 2017 roku jest częścią obiektu światowego dziedzictwa UNESCO w Tarnowskich Górach. Suchogórski Labirynt Skalny to zespół przyrodniczo-krajobrazowy o powierzchni blisko dwudziestu hektarów, z pogórniczymi wąwozami, grzędami i zapadliskami. W Suchej Górze działa też Sport Dolina Bytom, centrum narciarsko-snowboardowe od 1 grudnia 2002 roku, z wyciągiem, wypożyczalnią sprzętu i szkółką. Szersze tło daje artykuł o rezerwatach i zielonych enklawach aglomeracji, a wszystkie parki zebrano w dziale parków Bytomia.

Co w Bytomiu przypomina o społeczności żydowskiej i zmarłych?

Bytom ma dwa cmentarze żydowskie, miejsce po synagodze i kilka nekropolii chrześcijańskich. To miejsca ciszy, a nie zwykłego zwiedzania.

Cmentarz żydowski przy Piekarskiej 56 założono w 1866 roku. Jest jednym z trzech czynnych cmentarzy żydowskich w województwie śląskim. Stoi na nim neogotycki dom przedpogrzebowy z około 1890 roku, a przy ogrodzeniu Ściana Pamięci z macew pochodzących z dawnego, zlikwidowanego cmentarza. Stary cmentarz żydowski przy Piastów Bytomskich założono w 1720 roku i zlikwidowano w 1965 roku. Dziś to niezabudowana działka z tablicą, a w rejestrze zabytków znalazł się w 2019 roku.

Synagoga w Bytomiu stała przy placu Grunwaldzkim. Otwarto ją w 1869 roku, spalono w noc kryształową 1938 roku, a ruiny rozebrano. Na miejscu stoi tablica z 2007 roku. Cmentarz Mater Dolorosa przy Piekarskiej 71 to czynny cmentarz parafialny z 1868 roku z neogotycką kaplicą. Pozostałe nekropolie zbiera dział cmentarzy i pomników.

Dokąd w Bytomiu na deszcz i wieczorem?

Na deszcz wybierz Operę Śląską, Muzeum Górnośląskie albo piwnice Domu Gorywodów. Repertuar sprawdzisz w kalendarzu wydarzeń w Bytomiu, a pozostałe pomysły znajdziesz w kategoriach na deszcz i dla par. Osoby, które wolą zwiedzać samotnie, mają w mieście ponad czterdzieści miejsc, wymienionych w dziale solo.

Najczęstsze pytania

Co zobaczyć w Bytomiu w jeden dzień?

Rynek z Lwem śpiącym, kościół Wniebowzięcia, piwnice Domu Gorywodów i Operę Śląską. Po południu dodaj Szombierki: elektrociepłownię z zewnątrz i szyb Krystyna.

Czy można zwiedzać Elektrociepłownię Szombierki?

Nie ma tam stałej trasy zwiedzania. Zespół jest wpisany do rejestru zabytków i na Szlak Zabytków Techniki, ale ogląda się go z zewnątrz.

Czy w Bytomiu stoi jeszcze pałac Tiele-Wincklerów?

Nie w pierwotnej postaci. Pałac w Miechowicach zniszczono w 1945 roku, a zachowała się tylko oficyna oraz park krajobrazowy.

Gdzie w Bytomiu można pojeździć na nartach?

W Sport Dolinie Bytom na Suchej Górze. Centrum działa od 1 grudnia 2002 roku i ma wyciąg, wypożyczalnię sprzętu oraz szkółkę narciarską.

Czy w Bytomiu jest czynny cmentarz żydowski?

Tak. Cmentarz przy Piekarskiej 56 z 1866 roku jest jednym z trzech czynnych cmentarzy żydowskich w województwie śląskim.