Architektura: Tarnowskie Góry

Architektura w Tarnowskich Górach: kamienice przy Rynku, górnicze nadszybia, renesansowy zamek i kościoły z kilku epok. Dwadzieścia miejsc do obejrzenia.

Tarnowskie Góry to miasto, w którym o budynkach opowiada górnictwo: od domów starostów przy Rynku po kamienne nadszybie i sztolnię odwadniającą. Zestaw obejmuje dwadzieścia miejsc, od XVI-wiecznych kamienic po neogotyckie świątynie, więc łatwo ułożyć z niego spacer o dowolnym charakterze. Wszystkie obiekty zebrano w dziale Architektura, a szerszy przegląd miasta daje lista atrakcji w Tarnowskich Górach.

Które tarnogórskie budynki obejrzeć w pierwszej kolejności?

Najlepiej zacząć od Rynku i placu Gwarków, bo tam stoi najwięcej zabytków na małej przestrzeni: dom starostów, ratusz, kościół ewangelicki, dzwonnica i kamienica z fundamentami z XVI wieku. Drugi etap to pozostałości górnictwa na obrzeżach śródmieścia, a trzeci dzielnice, które przed wiekami miały własne ośrodki, jak Stare Tarnowice czy Repty Śląskie.

Dwadzieścia obiektów dzieli się na kilka grup. Najliczniejsze są zabytki świeckie, razem ośmiu, potem siedem kościołów i kaplic, trzy obiekty techniki górniczej, muzeum podziemne i cmentarz żydowski. W deszczową pogodę przyda się podziemna trasa i wnętrza świątyń.

Jak obejść Rynek i okolice w jeden spacer?

Przy Rynku 1 stoi Dom Sedlaczka, budynek z XVI wieku, w którym pierwotnie mieszkali starostowie. Dziś działa w nim winiarnia, a w środku znajduje się muzeum górnicze. Pod numerem 4 wznosi się ratusz, neorenesansowy gmach z 1898 roku, drugi w dziejach miasta. Ma trzy kondygnacje, wieżę o wysokości bliskiej czterdziestu metrów i herby z piaskowca.

Pod numerem 9 znajdziesz kościół Zbawiciela: ceglaną świątynię ewangelicko-augsburską z 1780 roku, przebudowaną w 1900 roku w duchu neoromańskim. Na placu Gwarków stoi Dzwonnica Gwarków. W 1955 roku sprowadzono tu drewnianą wieżę z kopalni Fryderyk; obecna dzwonnica jest repliką z lat osiemdziesiątych.

Narożny Dom Florczaka przy Gliwickiej 6, tuż przy placu Gwarków, ma fundamenty z początku XVI wieku. Według podań mieścił dawny urząd górniczy, a nawet ratusz. Dzieje rynku i szkoły górniczej opisuje artykuł o Rynku, szkole górniczej i święcie Gwarków.

Gdzie oglądać architekturę górniczą i zabytki techniki?

Tarnogórskie górnictwo rud ołowiu, srebra i cynku trafiło w 2017 roku na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. Wpis dotyczący kopalni i systemu wód podziemnych składa się z dwudziestu ośmiu obiektów dawnych kopalń i podziemnej sieci, która odprowadzała wodę.

Najłatwiej poznać go w Zabytkowej Kopalni Srebra przy Szczęść Boże 81. Zwiedzanie odbywa się pod ziemią, w dawnej Królewskiej Kopalni Fryderyk: część trasy przepływa się łodzią, a na powierzchni stoi skansen maszyn parowych. Szczegóły podaje artykuł o kopalni i wpisie UNESCO gives the details.

Dwa kolejne obiekty to Sztolnia Głęboka Fryderyk, siedemnastokilometrowa sztolnia odwadniająca z lat 1821-1834 z neoklasycystycznym portalem w Zbrosławicach, oraz szyb maszynowy nr 22, zwany Karlikiem przy ulicy Witosa. Z kamiennego nadszybia z 1824 roku maszyna parowa odwadniała budowę sztolni. O początkach tego górnictwa piszą dwa teksty: o Rybce i Roździeńskim oraz o Redenie, pionierze przemysłu.

Które kościoły i kaplice warto obejrzeć?

Przy Gliwickiej leżą dwa ceglane kościoły. Kościół św. Anny pod numerem 35a powstał w latach 1617-1619 dla ewangelików; katolikom przypadł w 1653 roku. W ołtarzu jest obraz św. Anny nauczającej Matkę Bożą. Dalej stoi kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła o renesansowym rdzeniu i neoromańskiej szacie. Zegar pochodzi z 1586 roku, a organy mają czterdzieści trzy głosy.

W dzielnicach trafisz na trzy kolejne świątynie. W Reptach Śląskich stoi neogotycki kościół św. Mikołaja z lat 1867-1871, ufundowany przez hrabiego Henckla von Donnersmarcka. W Strzybnicy, przy Kombatantów, jest ośmioboczna kaplica Matki Boskiej Bolesnej z połowy XVIII wieku, z gontowym dachem i latarnią zwieńczoną krzyżem lotaryńskim. W Bobrownikach Śląskich przy ulicy Głównej wolnostojąca kaplica z kamienia dolomitowego pochodzi z końca XVIII lub przełomu XVIII i XIX wieku.

Co zobaczyć w Starych Tarnowicach?

Ta dzielnica ma trzy obiekty z różnych stuleci. Zamek w Starych Tarnowicach przy Pyskowickiej 39 został wzniesiony w XVI stuleciu w stylu renesansu: wokół dziedzińca biegną krużganki, a portal nosi datę 1545. Po renowacji obiekt otwarto dla zwiedzających w 2011 roku.

Zespół kościoła św. Marcina to gotycko-barokowa świątynia z przełomu XIV i XV wieku, najdawniejsza w granicach miasta, ozdobiona freskami z 1707 roku. Starszy od zamku jest gródek stożkowaty, średniowieczny kopiec z fosą, dawna siedziba rycerzy z Tarnowic, ze starą lipą na szczycie.

Jakie dwory i pałace są w mieście?

Pałac w Rybnej przy Powstańców Warszawskich 90 to późnobarokowa rezydencja z 1796 roku, od lat 80. XX wieku związana z muzyką, dziś instytucja kultury gminy. Dworek Goethego przy Górniczej 7, kilkadziesiąt metrów od rynku, to parterowy budynek z połowy XVIII wieku. Nazwę wziął od pobytu poety w 1790 roku, a dziś mieszczą się w nim restauracja i siedziba PTTK.

Czy w mieście jest cmentarz do obejrzenia?

Przy Gliwickiej 66 leży cmentarz żydowski założony w 1822 roku, z około czterystoma pięćdziesięcioma zachowanymi macewami i domem przedpogrzebowym z końca XIX wieku. To miejsce pochówku, więc obowiązuje tu cisza i szacunek.

Najczęstsze pytania

Co zobaczyć w Tarnowskich Górach, jeśli interesuje mnie architektura?

Zacznij od Rynku: dom Sedlaczka, ratusz i kościół Zbawiciela leżą przy nim obok siebie. Potem dołącz kopalnię srebra, sztolnię i dzielnicę Stare Tarnowice z zamkiem i kościołem św. Marcina.

Który zabytek Tarnowskich Gór wpisano na listę UNESCO?

W 2017 roku wpisano zbiór dwudziestu ośmiu obiektów związanych z dawnym wydobyciem rud ołowiu, srebra i cynku oraz z podziemnym odwadnianiem kopalń.

Czy do zamku w Starych Tarnowicach wejdą turyści?

Tak, od 2011 roku zamek jest otwarty po remoncie. Renesansowe skrzydła otaczają dziedziniec z krużgankami.

Co zobaczyć w Tarnowskich Górach, gdy pada?

Warto wybrać podziemną trasę w Zabytkowej Kopalni Srebra, bo to główny obiekt tego typu w mieście. Schronić się można także w kościołach przy Gliwickiej, zwłaszcza w kościele św. Anny.

Gdzie jest najstarszy kościół w Tarnowskich Górach?

Najstarszy stoi w Starych Tarnowicach: to zespół kościoła św. Marcina z przełomu XIV i XV wieku.