Pałace

Pałace na Śląsku to ponad osiemdziesiąt rezydencji, od Pszczyny i Pławniowic po Wisłę i Jurę. Sprawdź, które zwiedzisz, a które tylko obejrzysz z zewnątrz.

Pałace, dwory i pałacyki województwa budowano dla magnatów, przemysłowców i książąt. Część pełni dziś nowe role: hotelu, ośrodka kultury, urzędu albo domu rekolekcyjnego. Inne stoją jako ruiny w parkach. Wiele z nich wpisano do rejestru zabytków.

Które pałace na Śląsku warto zobaczyć najpierw?

Na początek wybierz rezydencje, do których da się wejść lub przynajmniej spokojnie zajrzeć do parku. W Pałacu Czeczów w Kozach znajdziesz bibliotekę, izbę historyczną i salę koncertową, a Książęca Bażantarnia w Porębie działa jako hotel z restauracją. Bryłę i park obejrzysz też w Pławniowicach, Nakle i Przyszowicach.

Zabytki z tego zestawienia dzielą się na trzy grupy: te, w których działa hotel lub instytucja kultury, te używane do zupełnie innych celów oraz ruiny. Dzięki temu łatwo zaplanować wyjazd bez rozczarowania pod zamkniętą bramą.

Jakie pałace znajdziesz w Katowicach i okolicznych miastach?

W aglomeracji stoją rezydencje przemysłowców i hierarchów kościelnych. Dziś służą administracji, medycynie albo Kościołowi, więc w większości obejrzysz je z ulicy.

W Śródmieściu Katowic leży Pałac Goldsteinów z 1872 roku przy placu Wolności. Neorenesansową willę braci Goldsteinów, właścicieli tartaków, zajmuje dziś urząd stanu cywilnego. Przy ulicy Henryka Jordana 39 stoi Pałac Biskupi w Katowicach: ceglana siedziba kurii wzniesiona w latach 1927-1933, tuż obok archikatedry Chrystusa Króla. Zaprojektowali go ci sami architekci, Zygmunt Gawlik i Franciszek Mączyński, którzy stworzyli sąsiednią archikatedrę. W dzielnicy Załęże, przy Gliwickiej 159, znajdziesz Pałac w Załężu, neoklasycystyczny budynek z lat 1886-1887, dawną siedzibę dyrekcji spółki Giesche. Dziś mieści się w nim prywatny szpital.

Siemianowice Śląskie mają dwie rezydencje. Pałac w Siemianowicach Śląskich przy ulicy Chopina to dawna siedziba Henckel von Donnersmarcków, z częścią barokową i klasycystyczną. W Michałkowicach stoi Dom leśniczego i ogrodnika w Michałkowicach: ceglana neogotycka budowla przypominająca niewielki zamek, z okrągłą wieżą.

W Czerwionce-Leszczynach warto zobaczyć dwie dawne rezydencje. Pałac w Leszczynach z lat 1882-1883 ma formę neorenesansowej willi włoskiej z kwadratową wieżą. Dwór w Czuchowie, zwany też zamkiem, to klasycystyczny budynek z końca XVIII wieku, z resztkami parku i kaplicą. W Sosnowcu, w dzielnicy Zagórze, czeka Dwór Mieroszewskich w Sosnowcu, klasycystyczny dwór z fragmentem parku.

Które pałace i dwory leżą w Pszczynie i w Beskidach?

Na południu regionu rezydencje wiążą się z książętami pszczyńskimi i z górskim wypoczynkiem. Jedne przyjmują gości, inne to ciekawostki architektoniczne, które obejrzysz z zewnątrz.

W Pszczynie, przy ulicach Dunikowskiego i Chopina, stoi Dwór „Ludwikówka” w Pszczynie. To klasycystyczna rezydencja wzniesiona około 1800 roku, z portykiem wspartym na kolumnach toskańskich, na północnym skraju dawnego parku angielskiego wokół zamku. W Porębie, części Pszczyny, działa Książęca Bażantarnia w Porębie: późnoklasycystyczny pałacyk myśliwski z lat 1792-1800, dziś hotel z restauracją, w którym zachował się zabytkowy układ wnętrz.

U podnóża Beskidu Małego leży Pałac Czeczów w Kozach, klasycystyczny pałac w środku wsi, odnowiony w latach 2011-2014 i oddany kulturze. Park jest ogólnie dostępny. W Wiśle zajrzyj do Pałacyku Myśliwskiego Habsburgów w Wiśle: to drewniany pałacyk myśliwski w tyrolskim stylu, zbudowany w 1897 roku przy ulicy Lipowej 4a, dziś siedziba oddziału PTTK. Leży na Szlaku Architektury Drewnianej.

Które wiejskie pałace i dwory warto zobaczyć poza dużymi miastami?

Sporo rezydencji stoi na wsiach, często razem z parkiem i budynkami folwarcznymi. Zwykle trudno je pomylić z zabudową wokół, ale zwiedzanie wnętrz bywa ograniczone, bo wiele z nich ma dziś inne przeznaczenie.

Zespół pałacowo-parkowy w Pławniowicach to ceglany pałac Ballestremów w stylu neomanieryzmu niderlandzkiego z lat 1882-1885, otoczony parkiem z egzotycznymi drzewami. Dziś służy jako diecezjalny dom rekolekcyjny. W gminie Gierałtowice stoi Pałac w Przyszowicach z okrągłą wieżą od południa, przebudowany w latach 1890-1895, w parku o powierzchni 8,4 ha. Pałac w Rudołtowicach to rokokowa rezydencja prawdopodobnie z 1752 roku, w zespole z oficyną i dawną kuźnią dworską. Pałac w Rzuchowie z 1888 roku ma dwukondygnacyjną wieżę, park krajobrazowy i pomnik przyrody.

Na tym tle wyróżniają się mniejsze dwory. Dwór w Palowicach z początku XIX wieku ma oficynę i kapliczkę św. Jana Nepomucena. Dwór w Wielowsi z 1748 roku zbudował hrabia Franciszek Karol de Verdugo, a nad bramą zobaczysz herby i wozownię. Pałac Larischów i hrabiów d’Arco w Gorzycach to klasycystyczna ceglana budowla z parkiem angielskim. W Sośnicowicach Pałac w Sośnicowicach z 1755 roku stoi na fundamentach dawnego zamku. Wnętrza zdobią dekoracje w stylu regencji i wczesnego rokoka, ale od 1965 roku pałac to dom pomocy społecznej, czyli budynek użytkowany na co dzień, a nie muzeum. Pałac w Bycinie z przełomu XVII i XVIII wieku ma portal z kolumnami korynckimi, a Pałac w Sierakowie Śląskim przy Alei Parkowej wzniosła rodzina von Klitzing. Koło Raciborza stoi Pałac w Rudniku, neobarokowa rezydencja z przełomu XVIII i XIX wieku, dziś w złym stanie technicznym.

Jakie pałace i dwory stoją na Jurze i w okolicy Częstochowy?

Północ województwa kojarzy się z Jurą i Szlakiem Orlich Gniazd. Rezydencje stoją tu zwykle w parkach, a kilka z nich przyjmuje gości jako hotele.

Pałac w Nakle z lat 1770-1780 ma formę barokowo-klasycystyczną, stoi w parku z pomnikowymi drzewami przy Szlaku Orlich Gniazd i mieści hotel. Pałac Nieznanice z początku XX wieku także służy gościom: działa tam hotel z restauracją i spa, a miejscowość leży około 18 km od Częstochowy. Pałac w Radoszewnicy nad Pilicą rozbudowano pod koniec XIX wieku z dworu z końca XVI wieku, a wokół rozciąga się park angielski ze stawem. W Myszkowie stoi Pałac Augusta Schmelzera w Myszkowie z 1895 roku, z ryzalitem we froncie, werandami i balkonem z kamienną balustradą.

Wśród dworów warto wymienić Dwór w Cielętnikach z 1725 roku z kaplicą ariańską i XIX-wieczną gorzelnią, Dwór w Czepurce z końca XIX wieku z arkadowym portykiem oraz Dwór w Kamyku z 1840 roku z kolumnowym portykiem, dziś w rękach prywatnych. Drewniany Dwór w Lipiu z XVIII wieku stoi w parku ze stawami i jest własnością prywatną. W Pałacu w Czarnym Lesie z przełomu XIX i XX wieku, w czasie powstań śląskich związanym z polskim ruchem powstańczym, działa dziś hotel z parkiem i stawami.

Do których pałaców wejdziesz, a które obejrzysz tylko z zewnątrz?

Do środka najłatwiej wejść tam, gdzie działa hotel, restauracja albo ośrodek kultury: w Porębie, Nakle, Nieznanicach, Czarnym Lesie i Kozach. Park wokół pałaców w Pławniowicach, Przyszowicach i Rzuchowie możesz obejrzeć jako element zespołu, choć sam budynek ma często inne zadania.

Część rezydencji ma dziś zupełnie inną funkcję. W Katowicach działa urząd stanu cywilnego i kuria, w Załężu szpital, w Pławniowicach dom rekolekcyjny, a w Sośnicowicach dom pomocy społecznej. Pałac w Kruszynie z lat 1630-1632 założył Kacper Denhoff, rezydencja gościła królów i ma piętnastohektarowy park, lecz jest zamknięta dla zwiedzających. Projektował ją włoski architekt Tomasz Poncini, a Denhoff założył tu park w stylu francuskim, oranżerię i prawdopodobnie pierwszy w Polsce prywatny budynek teatralny. Do Pałacu Raczyńskich w Złotym Potoku z 1856 roku, otoczonego czterdziestohektarowym parkiem, wnętrza są niedostępne.

Jakie ruiny pałaców i dworów stoją w regionie?

Ruiny oglądaj z dystansu, bo budynki bywają zabezpieczone tylko częściowo. Pozwalają jednak wyobrazić sobie dawny rozmach rezydencji i zmienne losy majątków.

W Sławikowie Pałac w Sławikowie to eklektyczna ruina rodziny von Eikstedt w parku, z zachowanymi murami, sklepieniami piwnic i parteru oraz tunelem pod tarasem. Gmina zabezpiecza ją przed dalszą degradacją. Pałac Moesów w Wierbce z 1889 roku jest ruiną w parku angielskim. Pałac w Czekanowie przebudowano w 1878 roku w stylu neorenesansu niderlandzkiego, a w 1964 roku pozbawiono dachów, szczytów i wież. Dwór w Jasionie z 1799 roku to ruina w zaniedbanym parku z pomnikowym dębem czerwonym. Dworek myśliwski w rezerwacie przyrody Łężczok z 1783 roku zbudowali cystersi między stawami Grabowiec i Brzeziniak. Opuszczony jest też Dwór w Skrzydlowie z połowy XIX wieku, a jego park zdziczał.

Jak zaplanować trasę po pałacach na Śląsku?

Najłatwiej łączyć rezydencje z jednej gminy albo miasta. W Katowicach trzy pałace stoją w Śródmieściu i w Załężu. W Siemianowicach obejrzysz dwie rezydencje podczas jednego wyjazdu. W gminie Zbrosławice sąsiadują ruina w Jasionie i pałac w Czekanowie, w gminie Janów leżą Czepurka i Złoty Potok, a w Czerwionce-Leszczynach Leszczyny i Czuchów. W Pszczynie połączysz Ludwikówkę z Bażantarnią w Porębie.

Zestawienia pałaców dla największych miast znajdziesz osobno: zobacz pałace w Katowicach i pałace w Bielsku-Białej. Pełny przegląd rezydencji regionu zawiera strona pałace na Śląsku.

Najczęstsze pytania

Czy do pałaców na Śląsku można wejść?

Do niektórych tak. Hotelowe rezydencje w Porębie, Nakle, Nieznanicach i Czarnym Lesie przyjmują gości, a pałac w Kozach mieści bibliotekę i salę koncertową. Wiele obiektów to jednak budowle zamknięte lub zrujnowane, które widać tylko z zewnątrz.

Czy w pałacach można przenocować?

Tak. Hotele działają w Książęcej Bażantarni w Porębie oraz w pałacach w Nakle, Nieznanicach i Czarnym Lesie. Przy planowaniu noclegu sprawdź, czy dany obiekt przyjmuje gości indywidualnych.

Które pałace są dziś ruinami?

Ruinami są między innymi pałace w Sławikowie, Wierbce i Czekanowie, dwór w Jasionie oraz dworek myśliwski w rezerwacie Łężczok. Dwór w Skrzydlowie stoi opuszczony, a jego park zdziczał.

Gdzie w Katowicach obejrzę pałace?

W Katowicach stoją Pałac Goldsteinów przy placu Wolności, Pałac Biskupi przy ulicy Jordana i Pałac w Załężu przy Gliwickiej. Mają dziś funkcje urzędowe, kościelne albo medyczne, więc zwykle ogląda się je z zewnątrz.

Czy przy pałacach są parki?

Wiele pałaców otaczają parki krajobrazowe lub angielskie, między innymi w Kozach, Pławniowicach, Przyszowicach, Gorzycach i Złotym Potoku. Park przy pałacu w Kozach jest ogólnie dostępny.