Cmentarze i nekropolie

Cmentarze i nekropolie na Śląsku: kirkuty w Cieszynie i Katowicach, cmentarze ewangelickie i kwatery wojenne w kilkudziesięciu miastach.

To strona dla tych, którzy w podróży po województwie śląskim chcą zobaczyć nagrobki, kaplice i układy dawnych cmentarzy, a także dla osób szukających grobów przodków. Zebrane tu nekropolie są zróżnicowane: od żydowskich cmentarzy z macewami, przez luterańskie cmentarze Śląska Cieszyńskiego i Bielska-Białej, po wielkie cmentarze komunalne z kwaterami wojennymi. Wiele z nich nadal działa, więc obowiązuje tam cisza i zwykły szacunek dla żałobników.

Od jakich cmentarzy na Śląsku zacząć?

Na początek warto wybrać jedną z trzech dróg: kirkuty z zachowanymi macewami, cmentarze ewangelickie z grobami przemysłowców albo duże nekropolie miejskie o czytelnym planie. Każda pokazuje inną warstwę dziejów regionu, a w jednym mieście można często zobaczyć wszystkie trzy.

Dobrym punktem wyjścia jest Stary Cmentarz Żydowski w Cieszynie, założony w 1647 roku, z ponad tysiącem pięciuset nagrobków na prawie dwóch hektarach. Drugi biegun to Centralny Cmentarz Komunalny w Gliwicach, wytyczony w latach dwudziestych XX wieku na planie krzyża łacińskiego jako połączenie cmentarza z parkiem. Między nimi leży cała reszta: zabytkowe nekropolie parafialne, jak Cmentarz Mater Dolorosa w Bytomiu, albo wzgórze Cmentarza Kule w Częstochowie, założone w 1882 roku.

Gdy masz czas na jedno miasto, sięgnij po stronę poświęconą nekropoliom konkretnego miasta. Najwięcej miejsc zebrano w Katowicach, a potem kolejno w Bielsku-Białej, Sosnowcu, Częstochowie i Gliwicach. Przejdziesz tam od razu do pełnej listy: cmentarze w Katowicach, w Bielsku-Białej, w Sosnowcu, w Częstochowie i w Gliwicach.

Które cmentarze żydowskie na Śląsku zachowały nagrobki?

Nagrobki zachowały się na kilkudziesięciu kirkutach w województwie, od wielkich założeń w miastach po małe, leśne cmentarze przy wsiach. Część nadal służy gminom żydowskim, część jest zamknięta od dziesięcioleci, a niektóre zostały odtworzone tylko w formie tablicy. To miejsca pamięci, dlatego zwiedza się je cicho i bez pośpiechu.

Aglomeracja i okolice

W Katowicach Cmentarz żydowski w Katowicach otwarto w 1869 roku przy ulicy Kozielskiej; zobaczysz tu około tysiąca czterystu nagrobków i pomnik Holokaustu. W Bytomiu działa Cmentarz żydowski w Bytomiu z neogotyckim domem przedpogrzebowym i Ścianą Pamięci z macew ze zlikwidowanego cmentarza, a po starej nekropolii przy ulicy Piastów Bytomskich została niezabudowana działka z tablicą; opisuje ją Stary cmentarz żydowski w Bytomiu. Gliwice mają dwa kirkuty: Stary cmentarz żydowski w Gliwicach w centrum, z około pięciuset nagrobkami, i Nowy cmentarz żydowski w Gliwicach, nadal czynny, z pomnikiem żołnierzy żydowskich poległych w pierwszej wojnie światowej.

W Zabrzu Cmentarz żydowski w Zabrzu leży w dzielnicy Zandka i ma około pięciuset nagrobków. W Tarnowskich Górach Cmentarz żydowski w Tarnowskich Górach przy ulicy Gliwickiej zachował około czterystu pięćdziesięciu macew i dom przedpogrzebowy. W Pyskowicach Cmentarz żydowski w Pyskowicach stoi przy drodze w stronę Gliwic i jest zamknięty od czasów drugiej wojny światowej.

Zagłębie Dąbrowskie i Jura

W Będzinie Nowy cmentarz żydowski w Będzinie leży na zboczu Góry Zamkowej, poniżej zamku, i jest jedynym z trzech miejskich cmentarzy żydowskich, który przetrwał. W Czeladzi Cmentarz żydowski w Czeladzi służył razem gminom Czeladzi i Będzina, a przetrwało tu około trzech tysięcy dwustu nagrobków lub ich kawałków. W Zawierciu kirkut chroni dom przedpogrzebowy, kostnicę i mniej więcej dwieście nagrobków.

Dalej na północ leży Cmentarz żydowski w Częstochowie przy ulicy Złotej zajmuje około ośmiu i pół hektara i należy do największych kirkutów w kraju, dziś porośniętych lasem. Niedaleko Krzepic Cmentarz żydowski w Krzepicach słynie z żeliwnych macew, a w Żarkach Nowy cmentarz żydowski w Żarkach jest jedynym zachowanym z trzech dawnych cmentarzy tego miasta, z ponad siedmiuset nagrobkami.

Południe i Śląsk Cieszyński

W Cieszynie obok starego kirkutu stoi Nowy Cmentarz Żydowski w Cieszynie, otwarty w 1907 roku, z domem przedpogrzebowym według projektu wiedeńskiego architekta Jakoba Gartnera. W Bielsku-Białej czynny jest Cmentarz żydowski w Bielsku-Białej w Aleksandrowicach, z domem przedpogrzebowym zdobionym polichromiami. W Pszczynie Cmentarz żydowski w Pszczynie należy do najlepiej zachowanych w województwie, a w Żywcu Cmentarz żydowski w Żywcu przy ulicy Stolarskiej został odnowiony w latach 2018-2020. W Żorach Cmentarz żydowski w Żorach jest najstarszą nekropolią w mieście, a mniejsze kirkuty znajdziesz w Wielowsi, Cieszowej i Janowie.

Gdzie zobaczyć cmentarze ewangelickie?

Największe skupisko luterańskich nekropolii leży na Śląsku Cieszyńskim i w Bielsku-Białej, a pojedyncze, ważne cmentarze są też w Katowicach, Sosnowcu i Siemianowicach Śląskich. Mają zwykle uporządkowany plan, kaplice i groby przemysłowców, burmistrzów oraz działaczy lokalnych.

W Bielsku-Białej warto zestawić dwa miejsca: Cmentarz ewangelicki w Bielsku-Białej przy ulicy Piłsudskiego, poświęcony w 1783 roku i nadal czynny, oraz Stary Cmentarz Ewangelicki w Bielsku-Białej z neogotycką bramą i Aleją Zasłużonych na tak zwanym Bielskim Syjonie. W Cieszynie Cmentarz ewangelicki w Cieszynie z 1887 roku jest czynną nekropolią, w której spoczywają zasłużeni działacze Śląska Cieszyńskiego. W Wiśle Cmentarz ewangelicki Na Groniczku wyznaczono w 1819 roku, a kaplica pochodzi z 1948 roku.

W Katowicach Cmentarz ewangelicki przy ulicy Francuskiej leży w Śródmieściu i graniczy z cmentarzem katolickim. W Siemianowicach Śląskich Cmentarz ewangelicki ma pięciometrowy cynowy krucyfiks ufundowany przez braci Fitznerów, a w Sosnowcu Cmentarz ewangelicki przy ulicy Smutnej słynie z mauzoleum rodziny Dietlów. Nieczynny jest dziś cmentarz ewangelicki w Raciborzu przy ulicy Starowiejskiej, z kaplicą i pomnikiem poległych w pierwszej wojnie światowej.

Jakie cmentarze komunalne i parafialne warto zobaczyć?

Miejskie i parafialne nekropolie dają przegląd historii miasta w nagrobkach: kaplice, kwatery wojenne, groby ludzi kultury i przemysłu. Wybieraj te z wyraźnie opisanym układem, bo łatwiej je zwiedzić w godzinę.

Pierwsze pochówki na Cmentarzu św. Rocha w Częstochowie odbyły się w 1641 roku; stoi tu barokowy kościółek, a obok nagrobków są kwatery powstańców i ofiar wojen. W Katowicach cmentarz przy ulicy Sienkiewicza z 1911 roku ma modernistyczną kaplicę i groby kompozytorów Wojciecha Kilara oraz Henryka Mikołaja Góreckiego. W Cieszynie Cmentarz Komunalny przy ulicy Katowickiej, uruchomiony w 1891 roku, to największa nekropolia miasta; wejście wyznacza brama w austriackim stylu barokowym, a w środku jest Grób Zasłużonych. W Gliwicach Cmentarz Lipowy z 1885 roku zachował kwatery żołnierzy różnych narodowości i zbiorową mogiłę dzieci, a Cmentarz Hutniczy powstał w 1808 roku przy królewskiej odlewni żeliwa i jest od początku XXI wieku odtwarzany pracą społeczną; żeliwne lwy przy bramie wzorowano na rzeźbach Johanna G. Schadowa. Cmentarz Komunalny w Bielsku-Białej w Kamienicy to największa tamtejsza nekropolia z pomnikami ofiar wojny i zesłańców.

W którym mieście znajdziesz najwięcej nekropolii obok siebie?

Najwięcej w jednym miejscu mają Katowice, a zaraz za nimi Bielsko-Biała, Sosnowiec, Częstochowa i Gliwice. Cieszyn ma w zestawieniu aż cztery nekropolie: stary i nowy kirkut, cmentarz ewangelicki i komunalny. Bielsko-Biała zbiera cmentarze trzech wyznań, a Racibórz i Bytom po kilka miejsc, które układają się w osobne, krótkie trasy.

Zajrzyj więc na strony Bytomia, Cieszyna i Raciborza, żeby zaplanować jedno popołudnie bez dojazdów. Pojedyncze nekropolie leżą też w Rybniku, Dąbrowie Górniczej, Żywcu, Pszczynie, Zawierciu i Zabrzu.

W jakich dzielnicach Katowic leżą cmentarze?

Katowice mają kilkanaście nekropolii rozrzuconych po różnych częściach miasta, nie tylko w centrum. W Śródmieściu Katowic leżą trzy z nich, między innymi cmentarz przy ulicy Sienkiewicza i ewangelicki przy ulicy Francuskiej. Pojedyncze cmentarze znajdziesz w katowickich dzielnicach Brynów-Osiedle Zgrzebnioka (dwa), Ligota-Panewniki, Bogucice, Dąb, Załęże, Janów-Nikiszowiec, Wełnowiec-Józefowiec, Dąbrówka Mała, Giszowiec, Podlesie i Szopienice-Burowiec.

Jeśli łączysz wizytę z innym planem, wybierz nekropolię w tej dzielnicy, w której i tak będziesz, i sprawdź jej adres przed wyjściem. W Katowicach znajdziesz nekropolie katolickie, ewangelickie i żydowskie, więc jedno miasto pokazuje trzy różne tradycje pochówku.

Jak zwiedzać cmentarz z szacunkiem?

Na czynnym cmentarzu zachowaj ciszę, nie wchodź na groby i nie fotografuj uczestników pogrzebów. Na kirkutach nie dotykaj kamieni i nie przestawiaj macew, a mężczyźni zwykle nakrywają głowę. Zostawiony na macewie kamyk jest znakiem pamięci, więc nie zabieraj go ani nie rozrzucaj. W opuszczonych cmentarzach leśnych uważaj na nierówny teren i przewrócone nagrobki.

Szczegóły praktyczne, jak godziny otwarcia i dojazd, sprawdzaj przy konkretnym cmentarzu, bo stan terenu bywa różny: czynne cmentarze są uporządkowane, a te zamknięte potrafią być zarośnięte. Do małych kirkutów przy wsiach, jak w Cieszowej czy Wielowsi, weź wygodne buty.

Najczęstsze pytania

Czy mogę wejść na każdy cmentarz z tej listy?

Nie zawsze. Cmentarze czynne są otwarte w ciągu dnia, ale niektóre kirkuty i nekropolie leśne wymagają kontaktu z opiekunem. Przy każdym obiekcie sprawdź opis i adres.

Które cmentarze są najstarsze?

Najdawniejsze pochówki odnotowano w Częstochowie na cmentarzu św. Rocha (1641), a założenie starego kirkutu w Cieszynie datuje się na 1647 rok. Oba miejsca mają ponad trzysta lat historii.

Gdzie zobaczyć żeliwne macewy?

W Krzepicach, gdzie na cmentarzu stoi około czterystu macew odlanych z żeliwa, większość z połowy XIX wieku.

Czy w Katowicach są groby znanych kompozytorów?

Tak. Na cmentarzu przy ulicy Sienkiewicza spoczywają Wojciech Kilar i Henryk Mikołaj Górecki.

Czy do cmentarzy żydowskich trzeba się specjalnie przygotować?

Wystarczy szacunek i strój stosowny do miejsca pamięci. Mężczyźni zwykle nakrywają głowę, a kamienie leżące na macewach zostają na miejscu.