Industria i technika

Zabytki techniki na Śląsku: kopalnie Guido i Ignacy, sztolnie w Zabrzu i Tarnowskich Górach, Nikiszowiec. Ponad sześćdziesiąt miejsc do zwiedzania.

Śląsk przemysłowy to nie tylko hałdy i szyby. To podziemne trasy, wieże ciśnień, osiedla robotnicze, koksownie i dawne elektrownie, z których część można dziś zwiedzać, a część zobaczyć tylko z zewnątrz. Zestaw łączy obiekty w całym województwie, od Rybnika po Będzin, więc służy zarówno do planowania jednej wyprawy, jak i całego weekendu.

Które zabytki techniki na Śląsku zobaczyć najpierw?

Na początek najlepsze są miejsca, które można zwiedzać wewnątrz: kopalnia Guido i Sztolnia Królowa Luiza w Zabrzu, tarnogórskie kopalnie wpisane na listę UNESCO oraz Zabytkowa Kopalnia „Ignacy” w Rybniku. Dopiero potem warto jechać do wież ciśnień i osiedli, które ogląda się z zewnątrz.

Kopalnia Guido w Zabrzu jest częścią Muzeum Górnictwa Węglowego i ma trasy na poziomach 170 i 320 metrów pod ziemią. Obok działa Sztolnia Królowa Luiza: prawie pięć kilometrów podziemnych wyrobisk dawnej kopalni i Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej, z trasą łodziami. Oba obiekty uchodzą za dobry wybór na dzień z deszczem i z dziećmi.

W Tarnowskich Górach centralnym punktem jest Królewska Kopalnia Fryderyk, dawna kopalnia rud ołowiu i srebra z lat 1784-1912. Jest wpisana na listę UNESCO i częściowo udostępniona turystom. Z kolei w Katowicach Nikiszowiec, osiedle z lat 1908-1919 projektu Georga i Emila Zillmannów, od 2011 roku jest pomnikiem historii i warto go zobaczyć nawet podczas krótkiego spaceru.

Co zwiedzić w Zabrzu: kopalnie, sztolnia i wieża ciśnień?

Zabrze ma w jednym mieście wiele obiektów do zwiedzania: dwie trasy podziemne, szyb z punktem widokowym, łaźnię kopalni Królowa Luiza i wieżę ciśnień z wystawą. Większość z nich należy do Muzeum Górnictwa Węglowego, więc łatwo ułożyć z nich jedną trasę.

Obok trasy Guido i sztolni stoi Szyb Carnall, dawny szyb odwadniający kopalni Królowa Luiza z połowy XIX wieku, z wieżą widokową i przejściem do Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej. Łaźnia łańcuchowa z 1890 roku to ceglany budynek przy ulicy Wolności, dziś część zabytkowej sztolni.

Na inny typ wycieczki pozwala wieża ciśnień w Zabrzu, ekspresjonistyczna budowla z 1909 roku, wysoka na 46 metrów, z wystawą o węglu i platformą widokową. Dawna kopalnia Concordia przy ulicy Hagera zachowała zespół szybu Maciej, ale to miejsce oglądane z zewnątrz. Wszystkie zabrzańskie obiekty zebrano w osobnej kategorii zabytków techniki w Zabrzu.

Jak zwiedzić Tarnowskie Góry i obiekty z listy UNESCO?

Tarnowskie Góry i okolice zajmuje jeden wpis UNESCO obejmujący 28 obiektów dawnego górnictwa rud ołowiu, srebra i cynku oraz system odwadniania. Dla odwiedzającego oznacza to kilka miejsc w jednym obszarze: kopalnię Fryderyk, skansen maszyn, sztolnię i portal w Ptakowicach.

Wpis z 2017 roku opisuje zespół kopalni rud ołowiu, srebra i cynku razem z podziemnym systemem odwadniania. To nie jedna kopalnia, tylko zbiór obiektów, dlatego warto zacząć od Fryderyka, a potem dojechać do kolejnych miejsc.

Na terenie kopalni stoi Skansen Maszyn Parowych, plenerowa kolekcja maszyn i parowozów otwarta w 1976 roku, z koleją skansenową o rozstawie 184 mm. W Ptakowicach koło Tarnowskich Gór można odbyć rejs łodziami po 600-metrowym odcinku Głębokiej Sztolni „Fryderyk” w Sztolni Czarnego Pstrąga. W tej samej wsi stoi neoklasycystyczny portal wylotu Głębokiej Sztolni „Fryderyk” z 1834 roku. Więcej o tym mieście zebrano w kategorii zabytków techniki w Tarnowskich Górach.

Gdzie w Katowicach szukać osiedli i dawnych kopalń?

Katowice mają najwięcej zabytków techniki w całym zestawie, bo prawie każda dzielnica ma coś po przemyśle: osiedla patronackie w Nikiszowcu i Giszowcu, kolonie w Szopienicach-Burowcu, kopalnie w Bogucicach i Załężu oraz wieże ciśnień.

Nikiszowiec to zwarta, ceglana zabudowa, o której mówi się już w części o najlepszych celach na pierwszą wizytę. Kopalnia „Katowice” w Bogucicach pracowała od 1823 do 1999 roku, a jej budynki tworzą dziś Strefę Kultury z Muzeum Śląskim. W Załężu stoi kopalnia „Kleofas”, nieczynna od 2004 roku, z zachowanymi budynkami szybów, kotłowni i elektrowni; to teren po zakładzie, który ogląda się z ulicy, nie jako muzeum.

Giszowiec

W Giszowcu, osiedlu zaprojektowanym przez Georga i Emila Zillmannów, warto zobaczyć ceglaną wieżę ciśnień z 1908 lub 1909 roku, wysoką na około 33 metry, w najwyższym punkcie osiedla. Przy ulicy Pszczyńskiej 10 stoi willa dyrektora kopalni „Giesche”, ceglana rezydencja z 1910 roku wpisana do rejestru zabytków.

Szopienice-Burowiec i Wełnowiec

Szopienice-Burowiec to dzielnica dawnych hut cynku. Przy ulicy Lwowskiej stoi Helgoland, osiedle czerwonych ceglanych domów robotniczych z lat około 1890-1905, a obok funkcjonuje żelbetowa wieża ciśnień huty metali nieżelaznych z 1912 roku, dziś nieużytkowana. W tej samej dzielnicy leży kolonia Wilhelmina, założona od lat 40. XIX wieku, z domami z lat 70. XIX wieku przy ulicy Krakowskiej. W Wełnowcu-Józefowcu stoi kolonia Alfred z domami z końca XIX wieku, objęta ochroną od 1978 roku. W centrum zobaczysz kolejową wieżę ciśnień na terenie głównej stacji, ukończoną w 1951 roku. Pełny przegląd miasta daje kategoria zabytków techniki w Katowicach, a dzielnicę opisuje strona o Szopienicach-Burowcu.

Co obejrzeć w Bytomiu, Chorzowie i Rudzie Śląskiej?

W Bytomiu największe wrażenie robią obiekty z Szombierek: elektrociepłownia i szyb Krystyna. Chorzów ma szyb Prezydent z platformą widokową, a Ruda Śląska kolonię Ficinus, koksownię Orzegów i wieżę szybu Andrzej.

Bytom to zbiór obiektów dobrych na spacer z aparatem. Elektrociepłownia Szombierki to zespół dawnej elektrowni Bobrek z 1920 roku, wpisany do rejestru zabytków i Szlaku Zabytków Techniki, niedostępny do stałego zwiedzania. Niedaleko stoi szyb Krystyna, modernistyczna wieża wyciągowa dawnej kopalni Szombierki, wysoka na około 57 metrów. Kolonia Zgorzelec w Łagiewnikach liczy 34 familoki z lat 1897-1901, a komunalna wieża ciśnień przy ulicy Oświęcimskiej to modernistyczna, żelbetowa budowla z lat 1934-1936, wysoka na 44,3 metra. Miłośnikom kolei spodoba się nastawnia bramowa Bt, budynek z 1935 roku, uznawany za unikatowy w kraju. W Miechowicach pozostały jeszcze budynki szybu Zachodniego dawnej kopalni Preussen. Zestawienie miasta znajdziesz w kategorii zabytków techniki w Bytomiu.

Szyb Prezydent w Chorzowie to żelbetowa wieża wyciągowa z lat 1932-1933, wysoka na 42,5 metra, z platformą widokową na Szlaku Zabytków Techniki. W Rudzie Śląskiej kolonia Ficinus składa się z szesnastu piaskowcowych domów z lat 1860-1867, dziś z usługami w pasażu. Koksownia Orzegów z 1903 roku jest zagospodarowana jako park edukacyjny, a wieża szybu Andrzej to czterokondygnacyjne nadszybie w typie baszty małachowskiej. Przegląd zawierają strony zabytków techniki w Chorzowie i w Rudzie Śląskiej.

Jakie wieże ciśnień warto zobaczyć na Śląsku?

Wieże ciśnień to najłatwiejszy do zwiedzania typ zabytku techniki, bo stoją w miastach i mają różne style: od ceglanej neogotyckiej po stalową nitowaną. Kilka z nich pełni dziś nowe funkcje, inne czekają na pomysł.

Najbardziej niezwykłą konstrukcję ma wieża w Będzinie-Grodźcu z 1902 roku. Uchodzi za jedyną w Polsce w całości nitowaną stalową wieżę, odnowiono ją w 2020 roku. W Świętochłowicach neobarokowa wieża z 1909 roku mierzy 40 metrów i ma na szczycie unikatowy stalowy zbiornik systemu Klönne. Gliwicka wieża przy ulicy Sobieskiego to ceglana, neogotycka budowla o wysokości 50 metrów, wyłączona z użytku w 1985 roku.

W Raciborzu wieża z lat 1933-1936 ma 37 metrów i klinkierową elewację; dziś mieści zakład i biura producenta słodyczy, więc to obiekt do oglądania z zewnątrz. Na stronie zabytków techniki w Świętochłowicach znajdziesz miasto, które ma także inne obiekty przemysłowe.

Gdzie pojechać dalej: Rybnik, Radzionków, Dąbrowa i Rudy?

Poza aglomeracją wciąż jest wiele miejsc godnych wycieczki. Warto zacząć od Rybnika z Kopalnią „Ignacy”, a potem zajrzeć do Radzionkowa, Dąbrowy Górniczej, Siemianowic Śląskich i w okolice Rud Raciborskich.

Zabytkowa Kopalnia „Ignacy” w rybnickim Niewiadomiu to dawna kopalnia węgla z 1792 roku, udostępniona w 1999 roku. Można tu zobaczyć maszyny parowe, wejść na 46-metrową wieżę widokową i zwiedzić wystawy oraz centrum nauki. Z kolei stacja kolejki wąskotorowej w Rudach ma lokomotywownię, parowóz i przejażdżki w Dolinie Rudy Raciborskiej.

W Dąbrowie Górniczej działa Kopalnia Ćwiczebna z 1927 roku, podziemna trasa dawnej kopalni szkolnej, w której uczyli się górnicy. W Radzionkowie po dawnej kopalni (1871-1995) został miniskansen górniczy i kaplica św. Barbary. W Siemianowicach Śląskich stoi stalowa wieża szybu Siemianowice III dawnej kopalni Laurahütte z 1897 roku, wpisana do rejestru zabytków.

Co wybrać na deszcz i z dziećmi?

Na deszcz najlepsze są trasy pod ziemią i wystawy w budynkach, a z dziećmi parowozy, makiety i miejsca z interaktywnymi ekspozycjami. Nie każdy obiekt jest odpowiedni dla najmłodszych, więc przed wyjazdem warto sprawdzić zasady wejścia.

Pod ziemią schronisz się w Zabrzu na kopalni Guido, w sztolni Królowa Luiza i przy szybie Carnall, w Tarnowskich Górach w sztolni Czarnego Pstrąga oraz w Dąbrowie Górniczej w Kopalni Ćwiczebnej. Dla rodzin dobry jest też Rybnik z centrum nauki i wieżą widokową, a Rudy z parowozem i przejażdżkami kolejką. Miłośnicy dużych maszyn znajdą parowozy w skansenie w Tarnowskich Górach.

Tematycznie pokrywają się z tym także inne kategorie. Muzea z działem górniczym znajdziesz w kategorii muzea, a ceglane budynki o wartości architektonicznej w kategorii zabytki.

Najczęstsze pytania

Które zabytki techniki na Śląsku można zwiedzać pod ziemią?

Pod ziemię zejdziesz w kopalni Guido i sztolni Królowa Luiza w Zabrzu, w sztolni Czarnego Pstrąga w Ptakowicach, w Królewskiej Kopalni Fryderyk w Tarnowskich Górach i w Kopalni Ćwiczebnej w Dąbrowie Górniczej. Każdy obiekt ma własną trasę.

Czy zabytki techniki są dostępne cały rok?

Nie wszystkie. Część obiektów, jak elektrociepłownia Szombierki albo kopalnia Kleofas, nie jest udostępniona do stałego zwiedzania i ogląda się je z zewnątrz. O zasadach wejścia na trasy decydują prowadzący je instytucje.

Od czego zacząć zwiedzanie Śląska przemysłowego?

Dobry plan to jeden dzień w Zabrzu na trasach Guido i Królowej Luizy, drugi w Katowicach w Nikiszowcu i w Strefie Kultury, trzeci w Tarnowskich Górach. Tak poznasz podziemia, osiedla i miasto górnicze.

Gdzie zobaczyć osiedla robotnicze?

W Katowicach: Nikiszowiec, Giszowiec, Helgoland i kolonie Wilhelmina i Alfred. W Rudzie Śląskiej kolonia Ficinus, w Bytomiu kolonia Zgorzelec.

Czy w regionie są zabytki techniki dla dzieci?

Tak. Dzieci zainteresuje kolej skansenowa i parowozy w Tarnowskich Górach, kolejka wąskotorowa w Rudach oraz centrum nauki w Rybniku.