Architektura

Architektura na Śląsku: zamki Jury, katedry i bazyliki, kopalniane zabudowania oraz nowoczesne wieże, z podpowiedzią, gdzie jechać najpierw.

Województwo śląskie ma budowle z różnych epok: romańską rotundę w Cieszynie, gotyckie zamki Orlich Gniazd, neogotyckie katedry z cegły i żelbetowe wieże kopalń. Przegląd jest ułożony według typu budowli i miasta, tak by dało się z niego zbudować trasę na jeden dzień albo cały weekend.

Od jakich budowli zacząć zwiedzanie architektury Śląska?

Najlepszy początek to Katowice i Gliwice, bo mieszczą w jednym mieście kilka różnych stylów. Katowicka Archikatedra Chrystusa Króla ma monumentalną bryłę: niską kopułę oraz portyk z ośmioma kolumnami korynckimi. Z kolei Muzeum Śląskie schowano pod ziemią, tam gdzie stała kopalnia. Budowa katedry trwała ponad ćwierć wieku, a w 2017 roku cały zespół uznano za pomnik historii. W Gliwicach stoją obok siebie ceglany zamek, neogotycka katedra i neorenesansowa willa przemysłowca.

Dopiero potem warto ruszyć na Jurę, do Zagłębia i Beskidów. Katowice mają osobne zestawienie: Architektura: Katowice.

Które zamki Jury Krakowsko-Częstochowskiej zobaczyć?

Zamki Orlich Gniazd to ciąg średniowiecznych warowni na wapiennych skałach, większość z nich zbudowano w czasach Kazimierza Wielkiego. Zwiedza się je najlepiej po jednym lub dwa w ciągu dnia.

Ruiny zamku Ogrodzieniec w Podzamczu leżą na najwyższym wzniesieniu Jury i są udostępnione do zwiedzania jako trwała ruina. Zamek w Bobolicach wzniesiono w połowie XIV wieku, odbudowano z ruin i otwarto w 2011 roku; w gminie Niegowa stoją też ruiny zamku w Mirowie, oddalone od Bobolic o około 1,3 kilometra. W Olsztynie koło Częstochowy leżą ruiny zamku królewskiego, w Zawierciu-Skarżycach zamek Bąkowiec na skale Tygrys, a w Smoleniu gotyckie ruiny z okrągłą wieżą górnego zamku. Z perspektywy architektury są to różne podejścia do tego samego motywu: od odbudowy po zabezpieczoną ruinę.

Jakie zamki i pałace warto zobaczyć poza Jurą?

W Zagłębiu Dąbrowskim zamek w Będzinie stoi nad Czarną Przemszą; Kazimierz Wielki dobudował go w 1349 roku do starszej wieży, a obecny kształt wynika z przebudowy w XIX wieku i odbudowy z lat 1952-1956. Zamek biskupi w Siewierzu to trwała ruina czterech skrzydeł wokół dziedzińca, przez ponad trzysta lat rezydencja biskupów krakowskich.

W Gliwicach Zamek Piastowski z połowy XIV wieku przy ulicy Pod Murami mimo nazwy nigdy nie był zamkiem książęcym, a Willa Caro przy ulicy Dolnych Wałów to neorenesansowa rezydencja z lat 1882-1885, której wnętrza zachowały w dużej mierze pierwotny wystrój. Gotycki zamek w Toszku przebudowali w XVII wieku Colonnowie i dziś mieści Centrum Kultury, a ceglany zamek w Raciborzu na Ostrogu ma gotycką kaplicę św. Tomasza. W Chudowie częściowo odbudowana ruina z lat 30. XVI wieku należy do wczesnorenesansowych siedzib prywatnych regionu. W Pszczynie dawna rezydencja Hochbergów razem z parkiem została uznana w 2021 roku za pomnik historii.

Jakie katedry i bazyliki podziwiać?

Neogotyk i neoromanizm dominują w świątyniach regionu, a ceglane fasady z wysokimi wieżami przypominają o epoce industrialnego wzrostu miast. To czynne miejsca kultu, więc zwiedzanie godzi się z nabożeństwami.

W Częstochowie neogotycka Bazylika Archikatedralna Świętej Rodziny budowana była przez ćwierć wieku, od 1901 do 1927 roku, na planach Konstantego Wojciechowskiego, a Jasna Góra została pomnikiem historii w 1994 roku. W Gliwicach katedra Świętych Apostołów Piotra i Pawła z lat 1896-1900 ma wieżę wysoką na 75,5 metra. W Sosnowcu ceglana katedra ozdobiona jest malowidłami w stylu Młodej Polski, które wykonali Włodzimierz Tetmajer i Henryk Uziembło. W Zawierciu neogotycka bazylika z końca XIX wieku ma fasadę z dwiema wieżami.

Gotycką katedrę św. Mikołaja w Bielsku-Białej dostała dzisiejszy kształt po przebudowie Leopolda Bauera z początku XX wieku. Pielgrzymi znają neoromańską bazylikę w Piekarach Śląskich z 1849 roku, bazylikę w katowickich Panewnikach z cegły klinkierowej i klasztor paulinów w Leśniowie. Najstarszą budowlą w tym zestawieniu jest romańska rotunda w Cieszynie z XI lub XII wieku.

Pszczyńska dawna synagoga z 1835 roku znajduje się kilka kroków od rynku. Budynek zachował zarys z czasów gminy żydowskiej, lecz wojenna przebudowa na kino zmieniła jego wnętrze i fasadę; kult religijny już się tu nie odbywa.

Gdzie szukać architektury przemysłowej?

Śląsk jest regionem górnictwa i hutnictwa, a jego zabudowa przemysłowa trafia na Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. Wiele takich obiektów zmieniło funkcję i dziś służy jako muzeum albo punkt widokowy.

Chorzowski Szyb Prezydent ma 42,5 metra, powstał z żelbetu na początku lat 30. i służy dziś jako punkt widokowy. W Szopienicach Walcownia - Muzeum Hutnictwa Cynku zachowała oryginalny ciąg technologiczny z 1904 roku. W Zabrzu ceglana łaźnia łańcuszkowa z 1890 roku jest częścią Sztolni Królowa Luiza. W Rudzie Śląskiej kolonia Ficinus to szesnaście piaskowcowych domów robotniczych z lat 1860-1867. W Tarnowskich Górach podziemną trasą wiedzie Zabytkowa Kopalnia Srebra, wpisana na listę UNESCO, a Dom Sedlaczka przy Rynku pochodzi z XVI wieku i był siedzibą starostów ziemi bytomskiej. Nowoczesne podejście do tego dziedzictwa pokazuje Muzeum Śląskie, mieszczące się w większości pod ziemią.

Dwa miejsca pokazują, jak przemysł zmienił się w kulturę. Zabytkowa Kopalnia Srebra jest od 2004 roku częścią pomnika historii Tarnowskie Góry, a od lipca 2017 roku wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO; trasa obejmuje odcinek łodzią i skansen maszyn parowych. Walcownia w Szopienicach należy od 2017 roku do Szlaku Zabytków Techniki, a w jej halach stoją maszyny parowe i kolekcja motocykli. Dom Sedlaczka od końca XVIII wieku mieści winiarnię, a na piętrze działa muzeum górnicze.

Jakie budowle zaskoczą nawet znawców?

Nie wszystko, co ciekawe architektonicznie, jest zabytkiem w ścisłym sensie. Biurowce .KTW w Katowicach na Koszutce to jedne z najwyższych biurowców aglomeracji, a ich wnętrza nie są dostępne, ale bryłę i skwer można obejrzeć z zewnątrz. Radiostacja gliwicka ma 111-metrową drewnianą wieżę antenową z 1935 roku i jest oddziałem Muzeum w Gliwicach. Domek Chiński w parku zamkowym w Żywcu to ośmioboczny pawilon z drugiej połowy XVIII wieku, a pomnik Reksia w Bielsku-Białej to fontanna z brązu z 2009 roku.

Warto dodać Browar Racibórz na terenie dawnego zamku, Zagrodę Wsi Pszczyńskiej z drewnianymi zabytkami ludowymi i betonowy schron „Wędrowiec” z 1939 roku w Węgierskiej Górce. Jest jednym z czterech ciężkich schronów w Węgierskiej Górce, które we wrześniu 1939 roku osłaniały południową granicę kraju. Dziś pozostaje wpisanym do rejestru zabytkiem i muzeum tej obrony.

Jakie style architektoniczne spotkasz na Śląsku?

Najstarszy w zestawieniu jest romanizm: cieszyńska rotunda pochodzi z XI lub XII wieku, a kształt koła czyni ją jedną z najstarszych tego typu budowli w kraju. Gotyk reprezentują zamki Kazimierza Wielkiego i kościół św. Mikołaja w Bielsku-Białej, którego pierwsza świątynia stanęła w latach 1443-1447. Renesans widać w Chudowie, a neorenesans w gliwickiej Willi Caro.

W XIX wieku przyszła moda na neoromanizm i neogotyk, czyli kościoły z cegły. Panewnicka bazylika liczy 76 metrów długości, jej fasada sięga 28 metrów, a obie wieże po 48. Pałace i rezydencje, jak pszczyński zamek z Salą Lustrzaną i apartamentem cesarskim, pokazują smak arystokracji; park w Pszczynie ma 156 hektarów. Wiek XX to żelbetowe wieże kopalń i drewniana wieża radiostacji, a XXI nowoczesne gmachy: Muzeum Śląskie otwarto w 2015 roku, a Biurowce .KTW stanęły w Strefie Kultury w Katowicach.

W którym mieście szukać architektury?

Największy zbiór ma Katowice, ale równie ciekawe są Bytom, Bielsko-Biała, Gliwice, Sosnowiec, Zabrze, Tarnowskie Góry i Częstochowa. Każde z miast ma osobną stronę: Bytom, Bielsko-Biała, Gliwice, Sosnowiec, Zabrze, Tarnowskie Góry i Częstochowa. W Bielsku-Białej obejrzysz katedrę i pomnik Reksia, w Zabrzu zabudowania kopalni, a w Częstochowie neogotycką archikatedrę razem z klasztorem na Jasnej Górze.

Jak zaplanować zwiedzanie, żeby zobaczyć więcej?

Grupuj budowle według sąsiedztwa. W jednym dniu połącz w Gliwicach zamek, katedrę i willę, w drugim Szopienice z Muzeum Śląskim i Archikatedrą w Katowicach, w trzecim Jurę z Ogrodzieńcem, Bobolicami i Mirowem. W deszczu wybierz muzea w budowlach zabytkowych, takie jak Willa Caro, Zamek Piastowski, Muzeum Śląskie albo Walcownia.

Przy kościołach pamiętaj o godzinach nabożeństw, a przy ruinach o stabilnym obuwiu. Część obiektów, jak biurowce .KTW, ogląda się wyłącznie z zewnątrz.

Najczęstsze pytania

Jaką architekturę warto zobaczyć na Śląsku w pierwszej kolejności?

Archikatedrę Chrystusa Króla w Katowicach, Muzeum Śląskie, gliwicki Zamek Piastowski i Willę Caro. Potem zamki Jury i neogotyckie katedry w Częstochowie i Sosnowcu.

Które zamki Śląska są najlepiej zachowane?

Odbudowane są między innymi zamek w Bobolicach i zamek w Będzinie, a w Pszczynie rezydencja Hochbergów ma wnętrza w około osiemdziesięciu procentach oryginalne. Ogrodzieniec, Mirów i Olsztyn to trwałe ruiny.

Czy w Pszczynie zobaczę oryginalne wnętrza?

Tak, w pszczyńskim zamku około osiemdziesięciu procent wyposażenia jest oryginalne. Zwiedzanie obejmuje między innymi apartament cesarski i Salę Lustrzaną.

Czy można wejść do wnętrz biurowców .KTW?

Nie, to budynki biurowe i wnętrza nie są udostępniane zwiedzającym. Bryłę oraz skwer obejrzysz z zewnątrz.

Czy zwiedzanie kościołów jest zawsze możliwe?

Nie zawsze. To czynne miejsca kultu, więc w czasie nabożeństw zwiedzanie bywa ograniczone.

Gdzie zobaczyć architekturę przemysłową?

W Chorzowie, Szopienicach, Zabrzu, Rudzie Śląskiej i Tarnowskich Górach, na przykład Szyb Prezydent, Walcownię i kolonię Ficinus.

Która budowla na Śląsku jest najstarsza?

W tym zestawieniu najstarsza jest romańska rotunda św. Mikołaja na Wzgórzu Zamkowym w Cieszynie z XI lub XII wieku. Jej wizerunek znalazł się na polskim banknocie dwudziestozłotowym.

Czy na Śląsku jest dużo drewnianej architektury?

Tak, na przykład Zagroda Wsi Pszczyńskiej, skansen z kilkunastoma drewnianymi zabytkami należący do Szlaku Architektury Drewnianej, oraz 111-metrowa drewniana wieża radiostacji gliwickiej.